De Amazone brandt – maar hoe fel?

Bosbranden in Brazilië Nieuwsberichten over een grote toename in het aantal Amazonebranden lijken te berusten op een misverstand.

Bosbranden in de Amazone in de buurt van Porto Velho, vlakbij de westelijke grens van Brazilië met Bolivia
Bosbranden in de Amazone in de buurt van Porto Velho, vlakbij de westelijke grens van Brazilië met Bolivia Ueslei Marcelino/Reuters

De wereld maakt zich zorgen om de Amazone. Media toonden woensdag foto’s van verkoolde aarde en verontrustende grafieken. Ontbossing en jaarlijkse branden zíjn een groot probleem in het Amazonegebied. Maar ging het woensdag wel om de juiste cijfers?

1 Om hoeveel branden gaat het?

Dat weet niemand. Verschillende media (ook NRC) spraken gisteren over 74.155 branden tot en met 20 augustus van dit jaar in het Amazonegebied. Met daarbij de constatering dat dat 84 procent meer is dan in dezelfde periode van 2018. Het zou het hoogste aantal zijn sinds het begin van de tellingen in 2013.

Maar de aantallen lijken te berusten op een verkeerde interpretatie van cijfers die de Braziliaanse ruimtevaartorganisatie INPE standaard online zet. Het aantal van 74.155 komt uit een tabel met ‘fire counts’. „Maar het aantal fire counts is niet direct te vertalen naar fysieke branden”, zegt Niels Andela, bosbrandenonderzoeker bij de NASA. „De pixels die de INPE-satellieten bekijken hebben een afmeting van ongeveer 375 bij 375 meter op de grond. Elke keer dat een satelliet over een gebied vliegt en aan de hand van infraroodstraling brand detecteert, telt als een fire count.” Eén brand kan dus meerdere pixels beslaan en één pixel kan meerdere branden bevatten. Bovendien wordt dezelfde brand meerdere keren geregistreerd bij elke nieuwe satellietovergang.

2 Is er sprake van een record?

Ook als je naar andere gegevens kijkt, zoals koolstofuitstoot, lijkt er nog geen sprake van een recordjaar. „Wij zien niet dat 2019 tot nu toe een exceptioneel jaar is”, zegt Guido van der Werf, hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en oud-NASA-onderzoeker. Volgens NASA-data waren zowel de uitstoot als fire counts in deze periode in 2016 fors hoger dan die in 2019.

Het is überhaupt te vroeg om te spreken van records. Van der Werf wijst erop dat het brandseizoen in Brazilië nog maar pas begonnen is. „De piek ligt meestal rond eind augustus en de eerste paar weken van september – de meeste branden moeten nog komen. We moeten daarom oppassen nu al te spreken van een extreem seizoen.”

Boeren stichten branden om na de oogst van de resten af te komen. Dat doen ze vooral in de droge periode net voor het regenseizoen rond oktober weer begint, legt natuurbranddeskundige aan de WUR Cathelijne Stoof uit. „De velden zijn dan schoon en er kan makkelijk op gezaaid worden. De branden worden uiteindelijk vanzelf geblust door de regen, is de gedachte. Het is een techniek die over de hele wereld wordt toegepast.”

Anderzijds, zegt hoogleraar aan de universiteit Wageningen Frans Bongers, is het zorgelijk dat er een forse toename te zien is in bijvoorbeeld de noordoostelijke staat Amazonas. „In het verleden kwamen branden vooral veel voor in het drogere gedeelte, aan de rand van de Amazone. Maar als je meer richting Manaus gaat wordt het steeds natter.”

3 Wat staat er in brand?

De rook kan van individuele akkers komen, maar soms worden grote stukken grasland of bos in brand gezet om ze klaar te maken voor landbouw of veeteelt. „Met satellietdata kun je niet zien wat er brandt”, zegt Bongers. „Om daarachter te komen moet eerst worden uitgezocht waar de brand vandaan komt, en daar zijn tijdseries van soms wel maanden voor nodig om terug te kijken.” Vervolgens moet worden vergeleken of er gras, bos of een akker lag in dat gebied voordat de brand plaatsvond. „Die analyses doe je niet even vandaag of morgen, daar gaan maanden overheen”, aldus Bongers.

Lees ook: Bolsonaro wil de indringers van de Amazone alle ruimte geven

4 Waarom krijgt dit nu zoveel aandacht?

De koers van president Jair Bolsonaro speelt mee. En: „Brand komt vaak in het nieuws als het dichtbij mensen komt, zoals de grote vuren in Californië of Griekenland”, aldus Stoof. Of zoals afgelopen maandag het geval was in het Braziliaanse Sao Paulo: midden op de dag was het enkele uren lang donker in de miljoenenstad door dikke rookpluimen, afkomstig van branden duizenden kilometers naar het noordwesten.

5 Wat deden de voorgangers van Bolsonaro?

Bolsonaro is niet de eerste Braziliaanse leider die het Amazonegebied economisch wil exploiteren. Het militaire bewind dat Brazilië van 1964 tot 1985 regeerde probeerde dat al; sinds 1970 is ontbossing op industriële schaal gaande. In die periode is 17 procent van het oorspronkelijke oppervlakte van het oerwoud verdwenen, om plaats te maken voor dammen en mijnen, landbouw en veeteelt.

Meer recent streefden ook de linkse regeringen van de presidenten Luiz Inacio Lula da Silva en Dilma Rousseff, die van 2003 tot 2016 aan het bewind waren, naar economische ontwikkeling in het gebied. Dat gebeurde echter in combinatie met pogingen om de illegale ontbossing te remmen. Die pogingen zijn de afgelopen jaren verzand wegens economische en politieke crises en gebrekkige handhaving.

Onder Bolsonaro is het proces van ontbossing versneld. Hij wil bescherming van het oerwoud afschaffen. Ook laat hij illegale houthakkers grotendeels hun gang gaan. Hij gaat actief in tegen pogingen om de Amazone te beschermen. Hij gelooft niet in klimaatverandering, en wil organisaties als het Wereld Natuur Fonds en Greenpeace uit Brazilië weren.

M.m.v. Frank Kuin

Correctie 23 augustus: In een vorige versie van dit artikel stond dat boeren brand stichten om de vruchtbaarheid van hun grond te vergroten. De belangrijkste reden is het opruimen van de restanten van geoogste gewassen.