Waarom bestaat een theater als dit niet in Nederland?

Edinburgh Fringe Festival Het Traverse Theatre in Edinburgh richt zich exclusief op nieuw werk van toneelschrijvers. Zoiets bestaat in Nederland niet.

Lisa Dwyer Hogg in Crocodile Fever, een dwaze komedie over twee zussen die zich wreken op hun tirannieke vader. Geschreven door Meghan Tyler.
Lisa Dwyer Hogg in Crocodile Fever, een dwaze komedie over twee zussen die zich wreken op hun tirannieke vader. Geschreven door Meghan Tyler. Foto Lara Cappelli

Waarom bestaat een theater als dit niet in Nederland? Dat is de vraag die opkomt bij een bezoek aan het Traverse Theatre in Edinburgh. Dit theater noemt zich een ‘new writing theatre’ en richt zich exclusief op nieuw werk van toneelschrijvers. Dat is ongekend. In Nederland ligt de focus in de theaterwereld bij de gezelschappen en in het verlengde daarvan bij de regisseurs. Nederland kent geen theater dat zich richt op de toneelschrijfkunst.

De missie van het Traverse Theatre is onder meer zichtbaar in de presentatie. Op de posters en in de folders worden voorstellingen aangekondigd als het werk van een toneelschrijver, niet van een regisseur of gezelschap. Uit alles spreekt vertrouwen en inspiratie. In interviews in Britse media roemen toneelschrijvers de Traverse dan ook als kraamkamer van het Schotse theater.

Op het Fringe Festival leidt dat elk jaar tot bijzondere en boeiende producties, op basis van nieuwe teksten over actuele thema’s in een hedendaagse setting. In Nederland is de tekst vaak de achilleshiel van voorstellingen, terwijl in de Traverse je vaker het idee hebt dat de regie of het spel nog wel een flard scherper en creatiever kan.

Lees ook: dit zijn de culturele hoogtepunten van komend najaar

Tijdens de Fringe, hoogtepunt van het seizoen, staan er tien stukken een maand lang, zes dagen in de week, in de twee zalen (100 en 300 stoelen) van de Traverse. Vijf voorstellingen per zaal per dag: de decors zijn eenvoudig. Niet alle tien de voorstellingen zijn overigens in opdracht van de Traverse geschreven, er zijn ook coproducties en slim gescoute Amerikaanse stukken. Wel door Traverse geïnitieerd: vier korte stukken van jong talent, onder de noemer ‘breakfast plays’ is elke ochtend om negen uur een te zien.

Doldwaze zwarte komedie

Die aanpak betaalt zich uit. Meest enerverende stuk was Crocodile Fever van Meghan Tyler, een doldwaze zwarte komedie over twee zussen die zich wreken op hun tirannieke vader. De wilde van de twee keert na elf jaar terug naar huis; naar blijkt heeft ze in de gevangenis gezeten omdat ze per ongeluk hun moeder en niet hun vader vermoordde toen ze het huis in brand stak. De rustige, de achterblijfster, mag haar wilde zus eigenlijk niet, maar na een nacht vol even venijnige als geestige twistgesprekken komen ze tot elkaar.

De vader laat zich karakteriseren door een mop die hij vertelt: „Wat zeg je tegen een vrouw met een blauw oog? Niks, want je hebt het al een keer gezegd.” Nadat zijn dochters zijn benen hebben afgezaagd, piept hij wel anders. In deze groteske en absurdistische variant op Thelma and Louise leeft hij dan nog. Ook de krokodil uit de titel komt nog op, monsterlijk groot, als een soort Godzilla. Uit alles in de dialogen en de plot spreekt de flamboyante lef en het verbeeldingsvermogen van de jonge Tyler.

Amanda Wright in Enough van Stef Smith, een voorstelling over twee stewardessen van in de veertig. Foto Lara Cappelli

Ook Enough van Stef Smith toont de stekelige en toch warme vriendschap tussen twee vrouwen, in dit geval twee stewardessen van in de veertig. Escapisme is een belangrijk motief voor hun beroepskeuze. De een is getrouwd en heeft kinderen, de ander kan niet loskomen van een relatie die fysiek bevredigend, maar minder liefdevol is dan ze zou wensen.

Laag op laag

In een gestileerde vorm, waarbij de twee in een strak ritme afwisselend converseren, gedachten uitspreken en als verteller optreden, stapelt Smith laag op laag. Terwijl de twee vrouwen zoeken naar wat hun leven de moeite waard maakt, treden er scheuren op in hun professionele maskers en geroutineerde zelfverzekerdheid. De vriendschap wankelt. Als de een de ander verwijt jaloers op haar te zijn, antwoordt die dat de wereld er op ingericht is om vrouwen jaloers te laten zijn: „Alsof dat de enige emotie is die vrouwen voor elkaar kunnen voelen.” Dat is mooi. Enough is een tekst die veel Nederlandse actrices van deze zogenaamd moeilijke leeftijd (veertiger!) graag zouden spelen.

Shauna Macdonald en Angus Taylor in Mouthpiece van Kieran Hurley, een ontluisterend beeld van het milieu in een Edinburghse achterstandswijk. Foto Lara Cappelli

Subtiel en inventief is de tekst die Kieran Hurley schreef voor Mouthpiece. De kern wordt gevormd door de verhalen over de armoede waarin de zeventienjarige Declan leeft. Dat geeft een ontluisterend beeld van het milieu in een Edinburghse achterstandswijk.

Maar in deze postmoderne vertelling praat hij met de 46-jarige toneelschrijfster Libby, die zijn verhalen verwerkt tot toneeltekst. In een mooie twist aan het einde komt Declan in opstand tegen het slot dat Libby voor hem als personage heeft bedacht. Dat is namelijk zelfmoord. Zo stelt Hurley de vraag wie eigenaar is van levensverhalen, én prikt hij het cliché door dat een happy end niet artistiek zou zijn. Bovendien vraag je je af of Hurley wellicht ook echt iemand als Declan kent, en dus zijn stof heeft ‘geleend’.

Deze drie voorstellingen geven een goede indicatie van de verrijking die het (gesubsidieerde) Traverse Theatre is voor de vitaliteit van de Schotse toneelwereld. Elk jaar komen er nieuwe teksten en nieuwe schrijvers bij. Vanuit Nederlands perspectief is dat een gegeven om met een zekere afgunst naar te kijken.