Wat zijn de scenario’s voor de politieke crisis in Italië?

Regeringscrisis Na de val van de Italiaanse populistische coalitie moet president Sergio Mattarella een uitweg zoeken uit de crisis. Wat zijn precies zijn opties en waar zetten de politieke kopstukken op in?

Illustratie Pepijn Barnard

„De ‘revolutie’ eindigt op de vismarkt”, zo vatte commentator Lucia Annunziata de val samen van de tweepartijencoalitie die veertien maanden geleden de Italianen een radicale, populistische omwenteling beloofde. Premier Conte heeft zijn vicepremier Matteo Salvini in een toespraak in de Senaat zo veel verbale oorvijgen gegeven dat een lijmpoging vrijwel kansloos is. Dat is een van de weinige zekerheden in de consultaties die president Mattarella woensdagmiddag is begonnen om een uitweg te zoeken uit de politieke crisis.

Deze verkennende gesprekken zouden ook donderdag heel de dag duren. Salvini zegt open te staan voor een gesprek om de lucht te klaren. Maar tegelijkertijd zijn er signalen dat zijn partij Lega zich voorbereidt op een harde confrontatie: in een verkiezingscampagne of in de oppositie tegen een nieuwe, anders gekleurde coalitie.

Lees ook: Conte treedt af, met veeg uit de pan voor Salvini

Salvini heeft zelf de toon gezet. We moeten 50 miljard euro extra uitgeven om de economie weer aan de praat te krijgen, zei hij in de Senaat – niet vanuit de banken van de regering, maar vanuit die van de Lega-fractie. Dat dit tot slaande ruzie met Brussel zou leiden en tot grote onrust op de financiële markten, wuifde hij weg.

De vraag hoe Italië zich verhoudt tot Europa speelt een belangrijke rol in de huidige politieke crisis. Voor president Mattarella is dit het ijkpunt. Als Salvini die relatie op het spel zet, kan dit voor andere partijen een reden zijn hun meningsverschillen ondergeschikt te maken aan de verankering van Italië in Europa.

De virtuele krachtsverhoudingen zijn sterk veranderd sinds de verkiezingen van vorig jaar maart. Salvini heeft het politieke toneel steeds gedomineerd met zijn verzet tegen illegale of ongeregelde immigratie, ondersteund door een effectief communicatieoffensief via sociale media. Maar de zetelverdeling is nog dezelfde als vorig voorjaar. Toen duurde het bijna drie maanden voordat Salvini’s Lega en de Vijfsterrenbeweging besloten dat ze het met elkaar wilden proberen – en voor alle zekerheid een regeercontract ondertekenden, een unicum. Salvini roept nu dat iedere andere coalitie de wens van de kiezer negeert, maar daarbij baseert hij zich niet op de uitslag van vorig jaar, maar op de peilingen. Het leidde tot een van de vele schrobberingen van Conte, dinsdag: „De kiezers laten stemmen is de essentie van democratie. Hun vragen ieder jaar te stemmen is onverantwoordelijk.”

Volgens Salvini, die vreest dat zijn machtsgreep aan het mislukken is, dreigt nu achterkamertjespolitiek van mensen die bang zijn hun zetel te verliezen. Het is een argument dat, mede gezien het politieke verleden van Italië, veel weerklank vindt. Conte erkende dinsdag impliciet dat zijn regering er in die veertien maanden niet in geslaagd is de stagnatie in Italië te doorbreken. Ons land heeft te veel problemen om ons te verliezen in politiek gekonkel, zei hij. „Er is grote behoefte aan politiek met een hoofdletter P.”

Vier scenario’s en zes hoofrolspelers:

Sergio Mattarella, president

Dit is het moment waarop een president macht heeft in Italië, want hij of zij is de enige die het parlement kan ontbinden en vervroegde verkiezingen kan uitschrijven. Mattarella heeft twee aan elkaar verbonden hoofddoelen. Hij wil politieke instabiliteit voorkomen. Die zou, gezien de enorme rentebetalingen die Italië moet doen, kunnen leiden tot onrust op de financiële markten, zeker wanneer er geen begroting komt waarmee Brussel akkoord is. Mattarella wil ook voorkomen dat Italië op afstand komt te staan of zelfs breekt met de Europese Unie en de eurozone – reden om bij de formatie vorig jaar kandidaat-ministers af te wijzen. Er wordt hem nog een doel toegeschreven: voorkomen dat in 2022, wanneer het parlement een nieuwe president kiest, deze keuze wordt bepaald door hard-rechtse nationalisten.

Matteo Salvini, leider Lega

Salvini streeft naar snelle, vervroegde verkiezingen. Hij kreeg vorig jaar maart 17 procent van de stemmen, maar staat in de peilingen op zeker het dubbele. Hij droomt van een rechts kabinet onder zijn leiding. De kleine hard-rechtse partij Fratelli d’Italia, een trouwe coalitiepartner in de lokale en regionale politiek, steunt hem in dat plan. Ook Berlusconi’s Forza Italia zit in de rechtse lokale en regionale coalities, maar Salvini heeft duidelijk gemaakt dat hij vindt dat hij Berlusconi ontgroeid is. Volgens de peilingen zouden Salvini’s Lega en Fratelli d’Italia samen al boven de 40 procent komen, in het Italiaanse bestel meestal genoeg voor een absolute zetelmeerderheid. Salvini, geschrokken door de tegenreacties, zei dinsdag dat hij ook open staat voor een lijmpoging met de Vijfsterrenbeweging.

Silvio Berlusconi, leider Forza Italia

Vorig jaar maart kreeg Forza Italia 14 procent van de stemmen. Ook al staat de 82-jarige Berlusconi nu in de peilingen op rond de 6 procent, zijn groep parlementariërs kan belangrijk zijn voor de vraag wat er nu gebeurt. Maar Berlusconi’s leiderschap staat ter discussie, de partij toont tekenen van verdeeldheid bij een keuze voor Salvini of centrum-links. Berlusconi is ook niet eenduidig. Hij heeft lovende woorden gehad voor Salvini, maar afstand genomen van diens eurosceptische opstelling. Toen moest worden gekozen voor een nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, schaarde Berlusconi zich met de PD en de Vijfsterren, achter Ursula von der Leyen. Salvini stemde tegen. Daarom wordt een mogelijke coalitie tussen PD, Vijfsterren en Forza Italia de Ursula-optie genoemd.

Luigi Di Maio, leider Vijfsterrenbeweging

Met 32,7 procent van de stemmen vorig jaar is geen verkiezingsloze uitweg uit deze crisis denkbaar zonder steun van de Vijfsterrenbeweging. Di Maio wil één ding niet: opnieuw gaan stemmen. Volgens de peilingen zouden de Vijfsterren worden gehalveerd. Di Maio is dan zijn baan als partijleider kwijt. Hij opperde dinsdag nog premier Conte te laten terugkeren als leider van een nieuwe coalitie, maar de reacties op dat voorstel waren lauw. Zelf heeft de 33-jarige Di Maio te weinig ervaring om het premierschap te kunnen opeisen. Probleem is dat zijn partij veel gezichten heeft. Een deel is fel anti-establishment en stelt politieke vernieuwing als prioriteit, een ander deel legt de nadruk op milieu en sociale zekerheid. Die tweede groep heeft minder moeite met het idee van een coalitie met de PD.

Nicola Zingaretti, leider Democratische Partij

Zingaretti leidt, sinds maart, de centrum-linkse Democratische Partij (PD). Die is aangeslagen door stemmenverlies, zoekend naar een identiteit en intern verdeeld, maar met 18,7 procent van de stemmen vorig jaar toch een belangrijke machtsfactor. Zingaretti heeft duidelijk gemaakt dat hij met Di Maio in gesprek wil gaan, maar alleen als er „vergaande discontinuïteit” met het beleid van het gevallen kabinet op de agenda staat. Dat lijkt terugkeer van Conte als premier van een andersgekleurde coalitie in de weg te staan. Zingaretti vreest een scenario waarin zijn partij een paar maanden medeverantwoordelijk is voor bezuinigingen en andere pijnlijke ingrepen, waarna hij toch verkiezingen het hoofd zou moeten bieden als de samenwerking toch niet lukt. Er is veel oud zeer met de Vijfsterren.

Matteo Renzi, oud-premier PD

De rol van ‘die andere Matteo’ leek uitgespeeld. Renzi leidde zijn partij in de Europese verkiezingen van 2014 naar een historische winst (41 procent), maar struikelde na tactische blunders, met naschokken bij de verkiezingen vorig jaar. Toch heeft Renzi bij een aantal leden en parlementariërs van de centrum-linkse PD zijn faam als politieke vernieuwer behouden. Dat geeft hem grote invloed. Maar Di Maio en Zingaretti vertrouwen hem niet. Di Maio omdat Renzi vorig jaar samenwerking tussen de Vijfsterren en de PD afwees, maar daar nu het hardst voor pleit en ook concessies wil doen. Zingaretti omdat hij vreest dat Renzi weer de macht wil grijpen binnen de partij. Renzi zelf zegt dat er nu één doel is dat al het andere overstijgt: voorkomen dat ‘haatzaaier’ Salvini meer macht krijgt.