Winst is uit, algemeen belang is in

Kapitalisme Bedrijfsvoering moet om meer gaan dan de aandelenkoers, zeggen bestuursvoorzitters in de VS. Een leeg gebaar of serieuze omslag?

Foto Giulio Napolitano/Bloomberg

Wat worden in maart volgend jaar de openingswoorden van de jaarverslagen van Amerikaanse bedrijven? Traditioneel openen die met ‘Dear shareholders’, ofwel ‘Beste aandeelhouders’. „Dat moet ‘Beste belanghebbenden’ of zelfs ‘Beste samenleving’ worden”, zegt Kees Cools, bestuursadviseur en voormalig hoogleraar ondernemingsfinanciering en -bestuur.

Lees ook: Het kapitalisme is kapot, leve het kapitalisme

Cools reageert op de maandag verschenen verklaring van de Business Roundtable, een lobbyorganisatie voor het Amerikaanse bedrijfsleven. In de ‘Verklaring over het doel van een onderneming’ pleitten 181 bestuursvoorzitters van grote bedrijven (onder meer Apple, Amazon, Boeing, General Electric) voor een verbreding van de doelstelling van hun bedrijven. Het belang van werknemers, klanten, leveranciers en de maatschappij als geheel moeten náást en niet ónder het belang van de aandeelhouders komen te staan.

De verklaring komt in een periode dat de harde kanten van het aandeelhouderskapitalisme onder een vergrootglas liggen. Larry Fink, topman van vermogensbeheerder BlackRock, riep grote beleggers vorig jaar al op om naar meer te kijken dan alleen winsten. De Democratische senator en presidentskandidaat Elizabeth Warren diende vorig jaar een wetsvoorstel in om de macht van aandeelhouders in te perken. In haar voorstel worden werknemers, klanten en samenleving al genoemd.

Hoogleraar Cools ziet in de verklaring van de Roundtable een teken dat het Amerikaanse bedrijfsleven deze signalen oppakt. „Het klassieke Angelsaksische model van alleen maar voldoen aan de gedetailleerde wetten en regels moet plaats maken voor het Europese model van ondernemen, met beginsels als redelijkheid, billijkheid, verantwoordelijkheid.”

Schouders ophalen

Nederlandse waarnemers reageren welwillend op de verklaring. Het gaat om meer dan een gebaar voor de bühne, is de gedeelde overtuiging.

Peter Bakker is bestuursvoorzitter van de World Business Council for Sustainable Development (WBCSD) in Genève, een organisatie van bedrijven die verduurzaming nastreven. Bakker: „Vanuit Nederlands of Europees perspectief kunnen we onze schouders erover ophalen, omdat wij het stakeholdersmodel al hanteren. Maar vanuit Amerikaans perspectief, waar het shareholdersmodel al decennia leidend is, is dit een zeer betekenisvolle stap. Niet eerder sprak zo’n grote groep bedrijven zich uit voor verandering.”

Voor Harm-Jan de Kluiver, advocaat bij De Brauw en hoogleraar ondernemingsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, is de verklaring geen omslag maar een „bevestiging van een ontwikkeling die al jaren gaande is”. „Deze bedrijven zijn eerder volgers dan pioniers, maar de symboolwerking is groot.” Paul Koster, directeur van beleggersvereniging VEB: „Ik zie dit als een positieve ontwikkeling. Het Amerikaanse bedrijfsleven sluit hiermee aan op een onomkeerbare trend.”

Vanuit Amerikaans perspectief is dit een zeer betekenisvolle stap

Peter Bakker World Business Council for Sustainable Development

Onvrede over lage lonen, in combinatie met megabeloningen voor bestuurders aan de top, spelen een belangrijke rol, denken betrokkenen. Amerikaanse politici en economen maken zich grote zorgen over de koopkracht die al jaren stilstaat. De verklaring spreekt expliciet over fatsoenlijke lonen. Voor veel bedrijven, gericht op zo goedkoop mogelijk produceren, zal het lastig worden om die toezegging waar te maken.

Wat moeten de bedrijven doen om te laten zien dat het ze menens is?

Steven Schuit, hoogleraar corporate governance and responsibility aan Nyenrode Business Universiteit, voorziet dat kwartaalverslagen zullen sneuvelen. „Daar is veel verzet tegen. Ze zijn belangrijk voor de kortetermijnbelangen van aandeelhouders, maar daar willen bedrijven juist vanaf. Waardecreatie op langere termijn, dat is wat ze willen.”

Dividend minder vanzelfsprekend

Ook De Kluiver verwacht meer nadruk op langetermijninvesteringen. Dividend wordt minder vanzelfsprekend. Nemen aandeelhouders daar genoegen mee? „De spanning voor aandeelhouders verandert niet, ze moeten de overtuiging hebben dat hun investering tot rendement leidt.” VEB-directeur Koster: „Je moet als aandeelhouder bereid zijn om te wachten. Die kant gaan we toch op met nieuwe bedrijven, kijk maar naar Tesla. Het kan nog lang duren voordat die gaan uitkeren.”

Voor hoogleraar Cools is het wachten nu op concrete veranderingen. Zo zouden salaris en bonus van de topman of topvrouw niet meer zozeer gekoppeld moeten worden aan de aandelenrendementen, maar gelijke tred moeten houden met de salarissen van de eigen werknemers.

Cools waarschuwt wel voor de risico’s van minder rechten voor aandeelhouders. „De macht van aandeelhouders moet niet verschuiven naar bestuurders. Die hebben in de Verenigde Staten al veel macht. Per saldo is het een verdelingsvraagstuk: wie beslist er over investeringen, strategie, benoemingen. Als het deze bestuursvoorzitters ernst is, moeten ze denken aan de invoering van een werknemerscommissaris, of inspraak van werknemers bij grote beslissingen.”

Voor Peter Bakker van de WBCSD is het duidelijk wat er moet gebeuren. „Veel van deze bedrijven hebben al een apart duurzaamheidsrapport, net als Europese bedrijven. De volgende stap is dat dit geïntegreerd moet worden in de financiële rapportages. Klimaatschade is heel concreet: stormen en droogtes leiden bijvoorbeeld tot problemen in aanvoer van onderdelen. Klimaatrisico’s moeten worden gemeld aan de aandeelhouders. De uitdaging is om aandeelhouders niet af te stoten, maar om ze andere aspecten dan winst mee te laten wegen.”

Opvallend in de Roundtable-verklaring is dat klimaatverandering niet wordt benoemd. Alleen onder de noemer ‘Gemeenschappen’ staat dat het milieu moet worden beschermd. Bakker: „Ik dacht ook: waar is de planeet? In Amerika is het onderwerp klimaat zo gepolariseerd dat je te veel ondertekenaars verliest als je dat benoemt.”

Lees ook: Top van bedrijfsleven VS wil macht aandeelhouders inperken