Top van bedrijfsleven VS wil macht aandeelhouders inperken

Aandeelhouderskapitalisme Het Amerikaanse kapitalisme moet meer gaan lijken op het Europese, waar belangen binnen bedrijven gelijkwaardiger zijn.

Jamie Dimon, topman van de Amerikaanse bank JPMorgan en voorzitter van de Business Roundtable.
Jamie Dimon, topman van de Amerikaanse bank JPMorgan en voorzitter van de Business Roundtable. Foto Andrew Harrer/Bloomberg

De top van het Amerikaanse bedrijfsleven neemt openlijk afstand van het klassieke aandeelhouderskapitalisme, dat sinds de jaren zeventig maatgevend is in de Amerikaanse economie. In een maandag uitgegeven verklaring, getekend door 181 bestuursvoorzitters van Amerikaanse bedrijven zoals zakenbank JPMorgan, techbedrijven Apple en Amazon en autobouwer General Motors, plaatsen zij de aandeelhouders op gelijke hoogte met andere belanghebbenden in het bedrijf, zoals werknemers, klanten, toeleveranciers en de maatschappij als geheel.

De verklaring van de zogenoemde Business Roundtable is een breuk met de huidige praktijk. Volgens de opstellers komt deze tegemoet „aan de moderne standaarden van maatschappelijke verantwoord ondernemen” en wordt er bewust afstand genomen van het primaat van de aandeelhouder.

De verklaring is een intentie, en geen harde richtlijn. Als het de aangesloten bedrijven ernst is, gaat het Amerikaanse kapitalistische systeem meer lijken op het Europese, Rijnlandse model, waar de belangen van alle betrokkenen in een bedrijf traditioneel gelijkwaardiger worden gewogen.

Vrije markt

De kern van het document van de Roundtable is een verklaring over het doel van de onderneming. „Amerikanen verdienen een economie die hen in staat stelt om door hard werken en creativiteit een waardig en betekenisvol leven te leiden”, zo staat er. „Wij geloven dat de vrije markt de beste manier is voor het creëren van banen, een sterke en duurzame economie, innovatie, een gezond milieu en economische kansen voor iedereen.”

Daarna volgt een lijst met vijf doelstellingen, variërend van klantbelang, investeren in en het eerlijk betalen van werknemers, eerlijk en ethisch omgaan met toeleveranciers, het ondersteunen van de gemeenschappen waarin bedrijven werken en het creëren van langetermijnwaarde voor aandeelhouders.

De verklaring komt op een moment dat de uitwassen van het kapitalisme in de belangstelling staan. Uit onderzoek van de Amerikaanse centrale bank bleek recent dat de lonen van werknemers sinds 2000 zijn achtergebleven bij de winsten van bedrijven. Veel Amerikanen hebben moeite om genoeg te verdienen om er een behoorlijke levensstandaard op na te houden omdat de lonen niet of nauwelijks zijn gestegen, terwijl de top van het bedrijfsleven elk jaar vele procenten meer is gaan verdienen.

Lees ook: Het kapitalisme is kapot. Leve het kapitalisme

Jamie Dimon, topman van de Amerikaanse bank JPMorgan en voorzitter van de Business Roundtable, zegt in de verklaring: „De Amerikaanse droom leeft nog, maar vertoont rafels. Deze verklaring toont onze betrokkenheid om een economie te steunen die alle Amerikanen dient.”

Bedrijven die zijn aangesloten bij de Business Roundtable, die al 45 jaar bestaat, vertegenwoordigen in totaal 15 miljoen werknemers en hebben een gezamenlijke omzet van 7.000 miljard dollar.

Scepsis

Diverse economen hebben sceptisch gereageerd op de verklaring. Die zou te vrijblijvend zijn. „De grote vraag is hoe deze bestuursvoorzitters zullen reageren als de aandelenkoersen kelderen en beleggers torenhoge kwartaalwinsten eisen”, zegt hoogleraar ondernemings- en arbeidsrelaties Adam Seth Litwin tegen persbureau AP. In de Financial Times zegt Larry Summers, voormalig minister van Financiën onder Clinton, dat hij denkt dat de verklaring „vooral bedoeld is om onder nieuwe noodzakelijke belastinghervormingen uit te komen.”

De Business Roundtable heeft zich in de afgelopen decennia hard gemaakt voor soepeler mededingingswetgeving, belastingverlagingen en hogere lonen voor bestuurders. Al eerder hintte de groep op een verbreding van het aandeelhouderskapitalisme, zoals in de jaren na de financiële crisis. De huidige verklaring gaat verder dan voorheen, omdat de verschillende belanghebbenden nu als gelijkwaardig worden benoemd.

Zowel de politiek (met name de Democraten) als grote beleggers voeren de druk op om het bedrijfsleven om een oplossing te vinden voor de groeiende financiële ongelijkheid in de VS. Topman Larry Fink van vermogensbeheerder BlackRock riep bedrijven vorig jaar op om niet alleen winsten te maken maar ook positief bij te dragen aan de maatschappij. Zijn brief aan de aandeelhouders werd gezien als een belangrijk keerpunt in de wijze waarop beleggers naar investeringen kijken.

Lees ook over de Harvard Business School, die een rekenmethode ontwikkelt om in een concreet geldbedrag te vangen wat een bedrijf de maatschappij kost