Een Turkse marechaussee, buiten de Erdine-gevangenis, na een bezoek van Europarlementariërs aan Selahattin Demirtas, de partijvoorzitter van de HDP. Tien leden van de pro-Koerdische partij zijn vastgezet.

Foto Yasin Akgul/AFP

Turkse cellen zijn overvol, sinds Erdogan

Mensenrechtenadvocaat Erdal Dogan In 2002 had Turkije 60.000 gevangenen, nu 258.000. „Je loopt door de gang en ziet schrijvers, journalisten en politici.”

‘Het is een dramatisch beeld”, zegt mensenrechtenadvocaat Erdal Dogan over zijn bezoeken aan Silivri, een zwaar beveiligd detentiecentrum aan de rand van Istanbul dat berucht is vanwege de vele politieke gevangenen. „Je loopt door de gang en je ziet al die schrijvers, journalisten, kunstenaars, politici en activisten. Dan word ik overvallen door een enorme vermoeidheid.”

Dogan komt al twintig jaar in Turkse gevangenissen. De omstandigheden waren op sommige plekken altijd al erbarmelijk: gebrek aan hygiëne en medische zorg, langdurige eenzame opsluiting, soms marteling. Maar nu waarschuwt hij dat de situatie in de afgelopen jaren aanzienlijk is verslechterd, als gevolg van overbevolking.

Sinds de mislukte coup in 2016 zijn er tienduizenden gevangenen bij gekomen. De regering arresteert niet alleen mogelijke aanhangers van de islamitische geestelijke Fethullah Gülen, het vermeende brein achter de coup. Iedereen die wordt gezien als een bedreiging loopt het risico in de cel te belanden, met name politici, journalisten en academici die zich inzetten voor de Koerdische zaak. „Het aantal gedetineerden nam voor de coup al flink toe”, zegt Dogan. „Daarna is het echt geëxplodeerd.” Toen de AKP van president Erdogan aan de macht kwam in 2002 telde Turkije nog zo’n 60.000 gevangenen, inmiddels zijn dat er 258.600. Terwijl de 385 gevangenissen officieel slechts plek hebben voor 110.000 gedetineerden.

„Ik ken diverse gevangenen die 26 maanden in eenzame opsluiting hebben gezeten”

Lees ook het interview met SP-raadslid Murat Memis, die in Turkije werd opgepakt: En toen moest ik, raadslid, de cel in

Om plaats te maken voor alle nieuwe politieke gevangenen kregen 38.000 ‘gewone criminelen’ na de coup amnestie. „Daarnaast werd de capaciteit vergroot door extra stapelbedden neer te zetten, of matrassen op de grond te leggen”, zegt Dogan. „Maar dan er zijn nog altijd 40.000 gevangenen meer dan er bedden zijn. Hierdoor zitten mensen soms met zijn tienen in de cel en moeten ze om beurten slapen.”

Nieuwe cellen bouwen

De meeste gevangenissen zijn gesloten inrichtingen, waar gedetineerden alleen of met twee anderen in de cel behoren te zitten. Om de capaciteit te vergroten, wil de regering 91 nieuwe gevangenissen bouwen voor 2021. Dit gaat 13 miljard lira (2 miljard euro) kosten en wordt deels betaald uit de inkomsten van het Gevangenis Werkplaats Instituut. Dit instituut heeft 58.595 gevangenen in dienst, die te werk worden gesteld op 1.700 plekken in heel Turkije.

De gevangenen produceren schoenen, serveren eten in cafetaria's van de staat en werken op de landerijen van het leger. Daarvoor krijgen ze tussen de 14 en 17,75 lira (2,20 en 2,80 euro) per dag betaald. Het Gevangenis Werkplaats Instituut verdiende vorig jaar 4 miljard lira (628.000 euro), schreef de linkse krant Sözcü.

De organisatie CISST, die zich inzet voor de rechten van gedetineerden, is kritisch over de arbeidsomstandigheden in gevangenissen. „Ze stellen ons te werk voor 130 lira (20,40 euro) per maand”, zei een gevangene tegen CISST, die werkt in de kantine van de rechtbank in Ankara. „We worden om 5 uur ’s ochtends wakker, verlaten de gevangenis een uur later, en werken van 08.00 tot 17.00 uur. Zodra we terug zijn in de gevangenis storten we in van vermoeidheid.”

Eenzame opsluitingen

Sinds de mislukte coup ziet Dogan een toename van eenzame opsluitingen. Hij schat het aantal op 3.000, al zijn er geen officiële cijfers. Eenzame opsluiting is volgens de wet alleen bedoeld voor uitzonderlijke gevallen, zoals leiders van terroristische organisaties of mensen die veroordeeld zijn tot levenslang.

Daarnaast kan eenzame opsluiting worden gebruikt als straf – zij het onder strikte voorwaarden. Gevangenen mogen maximaal twintig dagen in een isoleercel worden vastgehouden, zonder daglicht of fysieke activiteiten. Maar er zijn aanwijzingen dat deze straf in veel gevangenissen willekeurig wordt toegepast. „Ik ken diverse gevangenen die 26 maanden in eenzame opsluiting hebben gezeten”, zegt Dogan. „Soms worden de wekelijkse bezoeken van advocaten en naaste familieleden zelfs geweigerd. Dit zorgt voor grote psychologische problemen, die in sommige gevallen resulteren in zelfmoord. Maar we weten niet hoe vaak dat gebeurt.”

„Ik krijg al jaren doodsbedreigingen omdat ik me inzet voor de Koerdische kwestie en de rechten van minderheden.”

In april beroofde Muzaffer Özcengiz zichzelf van het leven na veertien maanden eenzame opsluiting in Çorum. De 58-jarige oud-docent was veroordeeld tot 12,5 jaar celstraf wegens banden met de Gülenbeweging. In een brief aan de rechter beklaagde hij zich over zijn langdurige isolement. „Ik heb het recht op leven, dus ik eis naar een gezamenlijke cel te worden overgeplaatst.” Twee dagen later was hij overleden.

Dit soort verhalen maken Dogan moedeloos. Hij voelt zich verplicht om zoveel mogelijk gedetineerden te bezoeken. Niet alleen zijn cliënten maar ook zijn vrienden die gevangen zitten, zoals Selahattin Demirtas, de leider van de pro-Koerdische partij HDP. „Ik ben er moe van mezelf te verwijten dat ik niet genoeg doe.”

Zijn werk wordt bovendien steeds gevaarlijker. „Ik krijg al jaren doodsbedreigingen omdat ik me inzet voor de Koerdische kwestie en de rechten van minderheden.” Sinds een mislukte aanval in januari , staat hij nu onder permanente politiebescherming, zegt hij. „Dat is erg vermoeiend. Je moet er constant rekening mee houden. En dat alleen maar omdat ik mijn werk doe.”

Correctie (20 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel is abusievelijk een verkeerde wisselkoers voor de lira gehanteerd. Dat is hierboven aangepast.