Recensie

Recensie Theater

Op Noorderzon zijn performances soms onzichtbaar

Op Noorderzon, het elfdaagse, internationaal georiënteerde theaterfestival in Groningen, zijn onder meer voorstellingen met robots en poppen te bewonderen. En toeschouwers krijgen een geheime opdracht.

Uncanny valley van Rimini Protokoll
Uncanny valley van Rimini Protokoll Foto Gabriela Neeb

Noorderzon opende vrijdagavond met Space, een jolige musical met een stel poppen in de hoofdrol. In dit typische tekenfilmavontuur arriveert een beer op een planeet, waar de bewoners gescheiden leven op basis van de kleur van hun vachtjes. De beer weet hen uiteindelijk te verenigen: eind goed, al goed. Deze musical moet het niet hebben van zijn verhaal, maar van een indrukwekkende groep performers, onder leiding van de Canadese Josh Dolgin. Er staan vier poppenspelers, zes (stem)acteurs en een orkest op de planken, die de voorstelling strak uitvoeren.

In Dragón van de Chileense theatermaker Guillermo Calderón komt een kunstenaarscollectief samen in een eettent. Ze werken aan een nieuw, controversieel werk. Het moet een ‘invisible performance’ worden, een act waarvan passanten niet doorhebben dat het kunst is.

In verhitte discussies over wat ze willen aankaarten, dringen thema’s als sociale klasse en discriminatie zich op. Mogen de kunstenaars een aanslag op een zwarte man simuleren, of een afro-pruik dragen? Calderón laat zijn personages het spanningsveld onderzoeken tussen kunst en werkelijkheid, tussen nepnieuws en performance. Dit wordt concreet als blijkt dat een personage een dubbelrol heeft gespeeld – al komt deze kunstgreep niet helemaal uit de verf.

Theatermaker Yan Duyvendak zet zijn publiek bij Invisible zelf aan het werk. Gezamenlijk voeren zij opdrachten uit in de openbare ruimte en tarten zo de ongeschreven regels van het sociale verkeer. Hoe reageren treinreizigers als willekeurige mensen in hun coupé steeds opstaan, in een soort stokstaartjes-choreografie? Wat doet winkelpubliek als rijen mensen spontaan de straat blokkeren? Omdat de acts nonchalant worden uitgevoerd, blijft de performance onzichtbaar en kan hij niet meteen wordt geframed als kunst. Het gezamenlijk uitvoeren van de opdrachten zorgt voor een onvermoed groepsgevoel. Er wordt wat afgegrijnsd in de winkelstraten, steelse blikken gewisseld in de treincoupé.

De Duitse schrijver Thomas Melle heeft zich laten namaken en geeft bij Uncanny valley nu een lezing als robot. Zijn arm zoemt als hij hem optilt, kabels bulken uit zijn hoofd. De Melle-android balanceert tussen levensecht en machine. Regisseur Stefan Kaegi speelt met het ongemakkelijke gevoel dat dit oproept (de ‘uncanny valley’). Melle koppelt zijn leven, waarin hij worstelt met een bipolaire stoornis, aan dat van computerpionier Alan Turing. Hij spreekt over de grens tussen mens en machine, en laat bijvoorbeeld een fragment zien van een dove man, die weer kan horen door een implantaat. Maakt dat de man deels robot? Zou de schrijver zelf iets implanteren, als dat hem zou helpen met zijn stoornis? In deze fascinerende performance grijpen vorm en inhoud mooi in elkaar.

Bovenin een watertoren, vlakbij het Noorderplantsoen, bevindt zich de installatie I once entered a garden van kunstenaar Bissane Al Charif en schrijver Chrystèle Khodr. Uit een tv klinkt zacht een Arabische stem, aan de wanden hangen koptelefoons. Daar zijn negen verhalen van mannen en vrouwen uit het Midden-Oosten te beluisteren, gebaseerd op gesprekken over hun eerste seksuele ervaringen. Zij waren veelal jong in oorlogstijd en worstelden met maatschappelijke verwachtingen. Naast de interessante audio zijn de objecten, die bij de fragmenten horen, helaas nogal illustratief.

Op Noorderzon zijn ook enkele circusvoorstellingen te zien, waaronder Out of chaos van Gravity & Other Myths. De jonge artiesten van dit Australische gezelschap geven een hyperenergieke show weg, half in het schemerdonker. Geluidsontwerper Ekrem Eli Phoenix maakt live een hypnotiserende soundtrack, waarvoor hij ook de kreten van de performers gebruikt als zij hun stapel-, spring- of slingerstunts uitvoeren. Out of chaos vindt een mooi midden tussen esthetiek en spektakel, dat heel wat ‘oehs’ uit het publiek losmaakt.