Forum voor Democratie krijgt concurrentie uit eigen stal

Groep-Otten De senaatsfractie van Forum voor Democratie is drie leden kwijt. Wat is de schade voor de partij van het vertrek van deze volksvertegenwoordigers?

Henk Otten in gesprek met Dorien Rookmaker en Jeroen de Vries bij een hotel in Zwolle
Henk Otten in gesprek met Dorien Rookmaker en Jeroen de Vries bij een hotel in Zwolle Robin Utrecht

De macht verschuift. Als de Eerste Kamer begin september terugkeert van reces, is de fractie van Forum voor Democratie drie van haar twaalf gewonnen zetels kwijt, nu Henk Otten, Dorien Rookmaker en Jeroen de Vries samen verder gaan. De twee laatsten hebben zich maandag aangesloten bij de man die al sinds dit voorjaar overhoop ligt met partijleider Thierry Baudet en eind juli uit de partij werd gezet.

Met het vertrek van de senatoren dreigt ook het verlies van de grootste fractiekamer, de oude bibliotheek in de voormalige Hofkapel. Die is volgens de ongeschreven regel voor de grootste partij. Dat is niet langer Forum, maar de VVD. De partij heeft nog geen officieel verzoek ingediend, maar fractievoorzitter Annemarie Jorritsma noemde dat alvast „niet onwaarschijnlijk”.

Het zijn de concrete gevolgen van een machtsstrijd die lange tijd vooral binnenskamers plaatsvond, maar sinds Ottens kritiek op Baudet in een interview in NRC eind april steeds openlijker wordt uitgevochten.

Eind juli zette het partijbestuur, aangevoerd door Baudet, Otten uit de partij. Het bestuur beschuldigde hem van financiële malversaties, fraude en tegenwerking bij de professionalisering van de partij. Otten accepteerde de beschuldigingen niet en kondigde een aanklacht wegens smaad aan. Hij deed ook een boekje open over kwestieuze betalingen aan andere prominente partijleden, onder wie Baudet zelf. Geen van beide kampen deed tot nu toe aangifte.

Lees ook: de val van Otten was de ontknoping van een lange machtsstrijd

Zijn andere aankondiging – de oprichting van een eigen partij met andere oud-FVD’ers – maakt Otten met de overstap van De Vries en Rookmaker nu wél waar. En wat hem betreft, volgen er meer. De oud-oprichter van Forum voelt zich met zijn nieuwe, nog naamloze partij gesteund „in de provincies en in de Eerste Kamer”, en rekent op meer vertrekkers. „Dit is het begin.”

Concurreren wordt moeilijk

Namen noemt Otten niet, maar potentiële overstappers zijn vooral in de provincie te vinden. Kanshebber nummer één is het Noord-Hollandse Statenlid Robert Baljeu, een vertrouweling van Otten, die in mei door FVD geroyeerd werd.. Baljeu staat ook in de rij voor een zetel in de Eerste Kamer, als de partij een senator moet vervangen.

Maandag dienden zich meer kandidaten aan. Het Zeeuwse Statenlid Robert Brunke liet weten per direct bij FVD te vertrekken vanwege „de handelwijze van het partijbestuur”. In Flevoland speelt Statenlid Cornelis van den Berg openlijk met een vertrek. Ook hij hekelt de „zeer onfatsoenlijke behandeling” die Otten van het bestuur kreeg.

En zelfs zonder overstappers kan de nieuwe partij verder voet aan de grond krijgen. Als het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie vertrekt, gaat één van de extra Nederlandse zetels in het Europees Parlement naar Dorien Rookmaker, vanwege haar plek op de FVD-kandidatenlijst. Aan NRC liet ze al weten daar „zeer geïnteresseerd” in te zijn.

Een vertrek van Rookmaker naar Brussel zou tot een nieuwe stoelendans in de Eerste Kamer leiden: haar eerste opvolger is Theo Hiddema, maar die zit al in de Tweede Kamer.

Hoe groot is de schade voor de overgebleven FVD’ers? In de meest recente peilingen van EenVandaag/Ipsos en Peil.nl – na de breuk met Otten, maar vóór het vertrek van Rookmaker en De Vries – leverde hun partij enkele zetels in, maar bleef het electorale verlies als gevolg van de twist aan de top beperkt.

Partijleider Baudet deed in een eerste telefonische reactie laconiek over de consequenties. „Het is jammer dat het zo gaat en niet leuk natuurlijk, maar ik denk dat de schade voor ons wel meevalt.” Datzelfde, zegt Baudet, geldt voor de machtspositie in de Eerste Kamer. „Ik zie niet dat we nu ineens dingen niet langer kunnen tegenhouden die we hiervoor wél konden tegenhouden. Het kabinet neigt in de huidige constellatie toch meer naar steun van de PvdA en GroenLinks, en niet van ons.”

Inhoudelijk wordt concurreren voor de afsplitsers moeilijk. Op veel grote politieke kwesties – klimaat, migratie en integratie, veiligheid, lagere lasten – zal de groep-Otten hetzelfde stemmen als de FVD-fractie. De grote uitzondering is Europese integratie. Otten omarmt Europese, economische samenwerking, Baudet is voor uittreding uit de EU.

Niet meer de grootste

Toch moet de breuk met meerdere gekozen volksvertegenwoordigers een domper zijn voor een partij die zich dit voorjaar, minder dan tweeënhalf jaar na de oprichting, nog kroonde als grootste partij van het land. Bij de Provinciale Statenverkiezingen versloeg Baudet met 14,4 procent van de stemmen premier Rutte, wiens VVD op 13,9 procent bleef steken.

Luister ook naar onze NRC-podcast Haagse Zaken: #43 Zo begon het einde van Henk Otten bij FVD

Na de verkiezingsoverwinning in de Provinciale Staten koerste FVD aanvankelijk af op dertien senaatszetels. Door de Haagse koehandel rond de restzetels ging daar al één van verloren. Nu zijn dat er nog negen, is de koppositie in de senaat verloren en leidt de VVD weer in de peilingen. Aan de opmars lijkt voorlopig een einde gekomen.

Zo wordt een groot deel van het FVD-electoraat in zekere zin gestraft voor een interne partijtwist: een kwart van de aan de partij toevertrouwde stemmen splitst zich zonder tussentijdse verkiezingen af.

Bovendien raakt de partij met Otten (organisatorisch), De Vries (woordvoering) en Rookmaker (ervaring) drie belangrijke mensen kwijt. Vanuit de senaatsbanken kunnen zij het hun vorige partij nog best moeilijk maken, of een rol spelen als steunpilaar van het kabinet. „We zijn nu al even groot als de [Partij voor de] Dieren”, aldus Otten. „En groter dan de OSF, 50Plus en de SGP. Die zit na honderd jaar nog steeds aan twee zetels.”