Negen van de tien chemische bedrijven houden zich niet aan de veiligheidsregels

Onderzoek Tussen 2006 en 2017 begingen 494 chemische bedrijven samen 7.362 overtredingen. Zeven procent overtreedt stelselmatig de regels.

De Shell-raffinaderij bij Moerdijk. Doordat in 2016 een afsluiter open bleef staan, lekte ruim 25 ton ethyleenoxide weg.
De Shell-raffinaderij bij Moerdijk. Doordat in 2016 een afsluiter open bleef staan, lekte ruim 25 ton ethyleenoxide weg. Foto ANP/Bram van de Biezen

Negen van de tien chemische bedrijven houden zich niet aan de veiligheidsregels. Een klein deel van hen – 7 procent – overtreedt stelselmatig de regels en heeft de afgelopen tien jaar meer dan veertig overtredingen begaan. Dat blijkt uit onderzoek van de Universiteit Leiden en de Vrije Universiteit in Amsterdam dat later dit jaar wordt gepubliceerd. De overtredingen variëren van een slechte brandbeveiliging tot achterstallig onderhoud aan machines waardoor giftige gassen kunnen weglekken.

De criminologen bestudeerden gegevens van 494 chemische bedrijven, door de overheid „majeure risicobedrijven” genoemd. Van multinationals zoals Shell en AkzoNobel tot kleinere meer anonieme ondernemingen die de opslag van giftige stoffen regelen. Tussen 2006 en 2017 begingen deze bedrijven samen 7.362 overtredingen, gemiddeld 15 per bedrijf.

De ernst van de fout, zegt Arjan Blokland, hoogleraar criminologie aan Universiteit Leiden, houdt geen verband met de ernst van de gevolgen: „Een kleine nalatigheid kan zeer grote gevolgen hebben.”

Extra controles

De Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid kreeg dit jaar 4,5 miljoen euro van de overheid om extra controles uit te voeren bij bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen. In 2014 leidde een explosie van een reactor bij Shell Moerdijk tot ontploffingen en branden en raakten twee medewerkers gewond. Twee jaar later was het weer raak: 27 ton ethyleenoxide – de grondstof van schoonmaakproducten – lekte weg in Moerdijk. En in 2017 ontstond bij een Rotterdamse raffinaderij een brand, omdat een installatie niet deugde.

Chemische bedrijven met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen vallen onder het Besluit risico's zware ongevallen (Brzo). Ze moeten er alles aan doen om de veiligheid van werknemers en omgeving te waarborgen. Deze bedrijven worden minstens één keer per jaar gecontroleerd door de Inspectie, de brandweer of handhavers van de gemeente of de provincie. Ruim een derde van de onderzochte bedrijven bevindt zich in Zuid-Holland en Zeeland (177), zoals in de Rotterdamse haven waar chemische fabrieken, raffinaderijen en afvalverwerkingsbedrijven huizen. De rest is gevestigd in Noord-Brabant (80) en Limburg (50).

De „notoire veelplegende” bedrijven nemen een kwart van de overtredingen voor hun rekening, blijkt uit het onderzoek. Terwijl slechts een op de tien controles bij de ‘veelplegers’ plaatsvindt. Ze overtreden de regels op verschillende vlakken gedurende tien jaar: papierwerk en protocollen zijn niet op orde, de machines zijn verouderd en er is achterstallig onderhoud. Bij één bedrijf constateerden handhavers tijdens een controle 37 overtredingen.

Soms overtreden bedrijven de regels, omdat die complex zijn of onlangs veranderd, zegt Blokland. „Maar bedrijven die jarenlang de regels overtreden kunnen zich daar niet achter verschuilen”. Onderzoek uit 2014 van de Technische Universiteit Delft toonde aan dat chemische bedrijven soms „calculerend” te werk gaan. De regels worden bewust overtreden om kosten te vermijden. Ook werken deze bedrijven niet mee aan controles. Kenmerkend, volgens het onderzoek, „is het streven naar winst en berekenend gedrag als motieven voor regelovertreding”. Het risico voor werknemers en de omgeving worden op de koop toegenomen.

Waarschuwing

Bij de constatering van een overtreding krijgt het bedrijf in de meeste gevallen een waarschuwing, zegt Ellen Wiering, onderzoeker aan de Vrije Universiteit. Als bij een herhaalbezoek de overtreding niet is opgelost, riskeert het bedrijf een boete. Shell kreeg juni dit jaar van de rechtbank in Den Bosch 2,5 miljoen euro boete voor de explosie en lekkage in 2016 op het complex in Moerdijk.

Lees ook: Geen maïsafval maar verfslib en xtc-resten in de mest

Bij acuut gevaar voor de werknemers en de omgeving, kan een inspecteur (een deel van) het bedrijf stilleggen. In 2015 moest een recyclebedrijf in Moerdijk zijn machine voor chemische ontzilvering stilzetten omdat er explosiegevaar was. Een paar maanden later ging het alsnog fout: een grote brand verwoestte elders op het terrein een loods en een medewerker liep ernstige brandwonden op.

De afgelopen jaren heeft Nederland een tiental zware ongevallen gemeld aan de Europese Commissie, zo blijkt uit een overzicht van onder meer het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. In 2017 meldde Nederland drie zware incidenten aan de Europese Commissie.