Briljante hippie ontketende dna-revolutie

Kary Banks Mullis (1944-2019) De excentrieke Kary Mullis kreeg de Nobelprijs voor zijn idee om met simpele ingrediënten snel dna te vermenigvuldigen.

Kary Mullis (1944-2019) kreeg zijn idee voor de polymerasekettingreactie tijdens een nachtelijke autorit.
Kary Mullis (1944-2019) kreeg zijn idee voor de polymerasekettingreactie tijdens een nachtelijke autorit. Foto EPA/ Giorgo Benvenuti

In april 1983 tijdens een urenlange nachtelijke autorit van Berkeley naar zijn weekendhuisje in Medocino kreeg biochemicus Kary Mullis ineens een briljante brainwave. In een flits bedacht hij hoe je van een stukje dna in een reageerbuis met een paar simpele ingrediënten duizenden identieke kopieën kunt maken. Deze zogenoemde polymerasekettingreactie (PCR) betekende een revolutie in de genetica. In 1993, toen de methode wereldwijd door genetische laboratoria werd gebruikt, kreeg Mullis de Nobelprijs voor Scheikunde voor zijn vinding. In zijn Nobel-voordracht van destijds beschreef hij zijn ontdekking kleurrijk.

PCR is een signaalversterker. Door dna tientallen keren achter elkaar te vermenigvuldigen worden zelfs minieme hoeveelheden erfelijk materiaal detecteerbaar. Dat maakt het mogelijk een speld in een genetische hooiberg te vinden.

Lees ook: Particulier DNA gebruiken: veelbelovend of gevaarlijk?

Ten tijde van zijn ontdekking werkte Mullis als hoofd van het dna-syntheselab bij het Californische biotechbedrijfje Cetus. Mullis zag zelf meteen de potentie van zijn idee, maar collega’s en vrienden die hij erover vertelde reageerden lauw. Nadat het in december 1983 was gelukt een PCR uit te voeren, constateerde Mullis: „We hebben zojuist de spelregels van de moleculaire biologie veranderd”.

Nadat Mullis een octrooi had verkregen op zijn vinding betaalde Cetus hem in 1986 een bonus van 10.000 dollar. In 1991 verkocht Cetus het octrooi aan Hoffmann-La Roche voor 300 miljoen dollar. In totaal leverde het octrooi tot het in 1995 verliep naar schatting 2 miljard dollar aan royalties op.

Mullis is nooit echt verbitterd geweest dat die winst aan zijn neus voorbij ging. Hij genoot van de eer en de status die een Nobelprijswinnaar toevalt. En dat had hij ook nodig: al ten tijde van de toekenning was er discussie over zijn wetenschappelijke geloofwaardigheid. Mullis verklaarde luidruchtig dat hij ervan overtuigd was dat aids niet door het retrovirus hiv werd veroorzaakt.

Was Kary Mullis gek of geniaal? Die vraag heeft hem zijn hele leven achtervolgd, overigens zonder dat hij daar zelf veel last van leek te hebben. Sterker nog, hij deed er graag een schepje bovenop, zoals met de publicatie in 2000 van zijn autobiografie Dancing naked in the mind field. Daarin vertelde hij openhartig over zijn veelvuldige lsd-gebruik en andere geestverruimende drugs die hij als chemicus soms zelf maakte. Hij geloofde in astrologie, en vertelde over zijn bijzondere ontmoeting met een lichtgevende wasbeer.

Hoe is dat te rijmen met de geest van een briljante wetenschapper? Het beste antwoord gaf zijn vierde vrouw, Nancy Cosgrove, in 1998 in een interview met The Washington Post. „Hij is een oude hippie in hart en ziel”. Cosgrove was de vrouw waarbij Mullis na drie mislukte huwelijken en vele hopeloze liefdesrelaties uiteindelijk kalmeerde. 22 jaar waren zij samen, tot het moment dat hij op 7 augustus thuis overleed aan de gevolgen van een zware longontsteking.