Terreur op basis van een complottheorie

Extremisme Schutters van Oslo tot El Paso baseren zich op ‘omvolking’: door elites binnengehaalde immigranten die westerlingen vervangen.

Bloemen in Christchurch, Nieuw-Zeeland, na de moskee-aanslagen in maart dit jaar. 51 mensen kwamen om. De dader was gegrepen door de omvolkingstheorie.
Bloemen in Christchurch, Nieuw-Zeeland, na de moskee-aanslagen in maart dit jaar. 51 mensen kwamen om. De dader was gegrepen door de omvolkingstheorie. Foto Mick Tsikas/EPA

Noorwegen ontsnapte vorig weekend aan een ramp. De 21-jarige Philip Manshaus stapte zwaarbewapend een moskee binnen in een voorstad van Oslo. Hij vuurde enkele schoten af, maar werd overmeesterd door moskee-bezoekers voordat er doden vielen. Een boodschap die Manshaus voor de aanslag achterliet op de website Endchan, wijst erop dat hij past in de recente reeks aanslagplegers die zich lieten inspireren door de extreem-rechtse ‘omvolkingstheorie’.

Sinds het begin van deze eeuw hebben varianten op deze complottheorie al meerdere malen bijgedragen aan geweld door rechts-radicalen.

De aanslag van Manshaus leek slecht voorbereid. Toen hij arriveerde hadden de meeste gelovigen de moskee in Baerum al verlaten. Toen agenten het huis van Manshaus doorzochten, vonden ze het lichaam van zijn zeventienjarige stiefzusje Johanne Zhangjia Ihle-Hansen, op tweejarige leeftijd geadopteerd uit China. De politie verdenkt Manshaus van moord – wellicht doodde hij haar vanuit zijn extreem-rechtse overtuigingen. Op Endchan sprak Manshaus van een ‘rassenoorlog’ en op andere sites sympathiseerde hij volgens de politie met Vidkun Quisling, de Noorse premier die tijdens de Tweede Wereldoorlog met de nazi’s collaboreerde.

Bloedvergieten

Dat Manshaus tot de rechts-extremistische terroristen moet worden gerekend die de voorbije maanden op meerdere continenten slachtoffers maakten, blijkt uit zijn bewondering voor de Australiër Brenton Tarrant. De 28-jarige Tarrant schoot in maart 51 moslims dood bij aanslagen op twee moskeeën in Nieuw-Zeeland. Manshaus noemde Tarrant op Endchan een ‘heilige’ door wie hij zou zijn uitgekozen om een nieuwe aanslag te plegen. Het bloedvergieten door Tarrant kreeg eind april opvolging toen de 19-jarige John Earnest het vuur opende in een synagoge in het Amerikaanse Poway. Zijn wapen blokkeerde, waardoor er maar één dode viel. Begin deze maand vermoordde de 21-jarige Patrick Crusius 22 mensen bij een aanval op een supermarkt in het Amerikaanse El Paso, die vooral door Mexicanen en Amerikanen met een Latijns-Amerikaanse achtergrond werd bezocht. Earnest en Crusius schreven in hun online manifest beiden te zijn geïnspireerd – net als Manshaus – door de terreurdaad van de Australiër Tarrant.

Het manifest waarin Tarrant zijn aanslagen probeerde te rechtvaardigen, gaf hij de titel ‘The Great Replacement’ mee, analoog aan het boek Le grand remplacement van de Franse schrijver Renaud Camus uit 2011. Dat boek vormt de bron van de omvolkingstheorie, ook wel ‘vervanging’ genoemd, waar Tarrant en de andere aanslagplegers door zijn gegrepen.

In Le Grand Remplacement waarschuwt Camus voor de ‘vervanging’ van de oorspronkelijke Europese bevolking door immigranten. Volgens Camus ‘koloniseren’ zij Europa, terwijl de oorspronkelijke bevolking als gevolg van te lage geboortecijfers langzaam verdwijnt. Economische en politieke elites zouden achter de schermen verantwoordelijk zijn voor de immigratie. Op extreem-rechtse internetfora worden daar allerlei beweegredenen bij gezocht. Zakentyconen zouden arbeidskrachten nodig hebben, en linkse politici en beleidsmakers zouden ‘stemvee’ binnen willen halen en handelen uit schuldgevoel over misdaden door westerse landen in het verleden. Dat het immigratiebeleid simpelweg het resultaat is van democratische besluitvorming, waarin radicaal-rechtse partijen in de meeste landen nog altijd niet in de meerderheid zijn, blijft in de discussies meestal onvermeld.

Brenton Tarrant mocht dan geïnspireerd zijn door Camus, geweld heeft de Franse schrijver nooit gepropageerd. Franse onderzoekers van extreem-rechts wijzen er daarom op dat het gedachtegoed van Tarrant meer lijkt op dat van een andere Franse schrijver, Jean Raspail, die net als Camus populair is in extreem-rechtse kringen en geweld bovendien niet afwijst.

Invasie

Van Raspail verscheen in 1973 de apocalyptische roman Le camp des saints. Daarin blijft één dorpje heldhaftig weerstand bieden aan een horde agressieve immigranten die over zee Frankrijk is binnengetrokken. In interviews zegt Raspail nu nog steeds dat de ‘invasie’ niet kan worden gestopt zonder geweld. Camus verwijst in Le grand remplacement naar Raspail en noemt hem een ‘profeet’.

Behalve door schrijvers raken de terroristen geïnspireerd door elkaar en roepen ze de lezers van hun manifesten op soortgelijke terreurdaden te begaan. Voor Tarrant was de Noor Anders Breivik zijn grote voorbeeld, aan wie hij in zijn manifest refereert als de ‘Knight Justiciar’. Breivik vermoordde in 2011 in Noorwegen 77 mensen; vooral jongeren van de sociaal-democratische partij, die hij verantwoordelijk hield voor de immigratie van moslims naar zijn land.

Breivik liet zich leiden door een voorloper van de omvolkingstheorie: Eurabië. De Britse publiciste Bat Ye’or, van Egyptisch-joodse afkomst, schreef in 2005 het gelijknamige boek. Daarin ontvouwde ze de theorie dat Europese elites sinds de oliecrisis in de jaren zeventig instemden met de immigratie van miljoenen moslims in ruil voor de levering van olie. Daadwerkelijk bewijs leverde ze niet, maar in het geradicaliseerde islamdebat na 9/11 viel het complot in vruchtbare aarde. Breivik concludeerde op basis van de Eurabië-theorie dat bijna iedereen in het maatschappelijke establishment medeschuldig is aan de immigratie, waarbij linkse politieke partijen het in het bijzonder moesten ontgelden. Zo kwam hij tot zijn aanval op het eiland Utøya, waar leden van de jongeren-organisatie van de Noorse sociaal-democratische partij het doelwit waren.

In 2011 vormde Eurabië dus een inspiratiebron voor aanslagplegers – Breivik noemde de term ruim 170 keer in zijn manifest – tegenwoordig is de omvolkingstheorie courant. Het ruim zeventig pagina’s tellende, Engelstalige manifest van Brenton Tarrant hierover is door extreem-rechtse activisten intussen in een keur aan talen vertaald, zo concludeerde onderzoekscollectief Bellingcat deze week. Het wordt online en zelfs in gedrukte vorm verspreid. Het is nu onder meer beschikbaar in het Pools, Oekraïens en Russisch, taalgebieden waar veel mensen geen Engels spreken. De kans dat er binnenkort nieuwe extreem-rechtse terroristen toeslaan, wordt er zo alleen maar groter op.