Recensie

Recensie

Al lezend voel je soms intense weerzin tegen de Clintons en hun entourage

De Clinton-affaire In de jaren negentig onderzocht speciaal aanklager Ken Starr of president Bill Clinton de wet had overtreden. Ternauwernood ontsnapte Clinton aan afzetting. Starr heeft nu zijn herinneringen opgeschreven.

Speciaal aanklager Kenneth Starr stands voor het ministerie van Justitie in Washington, 22 januari 1998
Speciaal aanklager Kenneth Starr stands voor het ministerie van Justitie in Washington, 22 januari 1998 Foto Arnie Sachs/CNP/Getty Images

O de jaren negentig. Toen de economie als een lier begon te draaien. Toen de Amerikaanse president werd achtervolgd door seksschandalen met verschillende vrouwen en een ijverige speciaal aanklager onderzoek deed naar zijn misstappen. Een heksenjacht noemde de president dat toen.

Klinkt bekend? Dat is ongetwijfeld de reden dat Ken Starr (1946) dacht dat dit het juiste moment was om zijn memoires te publiceren – nadat het hem al heel vaak was gesuggereerd, schrijft hij zelf. Wij kijken nu als in een toverspiegel naar een wonderlijke heruitvoering van die gebeurtenissen.

Ken Starr is de Robert Mueller van de jaren negentig. In opdracht van een college van rechters onderzocht hij als speciaal aanklager mogelijk strafbare feiten van toenmalig president Bill Clinton. Starr werd er in juli 1994 voor gepolst, op 12 februari 1999 stemde de honderdkoppige Senaat één aanklacht tegen Clinton weg, de andere aanklacht eindigde op 50-50.

De president (van 1993 tot 2001) werd niet afgezet en was er alleen maar populairder door geworden. Starr werd afgeschilderd als de wraakzuchtige Republikein die een verliefde stagiaire de getuigenbank in had gesleurd om de populaire Democratische president beentje te lichten. Het is een wonder dat Starr zo lang gewacht heeft om zijn gram te halen.

Schimmige transactie

Het boek heet Contempt, minachting. Dat staat in gele letters op de kaft, dwars over een foto van Hillary Clinton die met een glimlachje iets in het oor van haar man fluistert. Daaruit blijkt al de dubbele betekenis van de titel. Starr schrijft dat de Clintons een en andermaal diepe minachting tentoonspreidden voor de waarheid en de wet, en dus voor het Amerikaanse volk dat hun het hoogste ambt van het land had toevertrouwd. Tegelijkertijd kan Starr zijn eigen minachting voor de twee niet verbergen, al kan hij voor de charmante Bill nog enige sympathie opbrengen.

Omdat de slotakte publiekelijk in het theater van de Senaat werd opgevoerd, moeten we de onthullingen in dit boek vooral in de coulissen zoeken. Vanuit Starrs onderzoeksteam – waarin ook de vorig jaar met veel rumoer in de Supreme Court benoemde Brett Kavanaugh zat – volg je het onderzoek. Dit begon met een schimmige transactie rondom een bouwproject, Whitewater, en liep via het onderzoek naar de mogelijke moord op een presidentieel adviseur (zelfmoord, concludeerde Starr) uit op een onderzoek naar meineed door president Clinton, toen hij voor de rechter verklaarde over zijn seksuele affaires.

We were never alone.’ Clinton stond onder ede toen hij ontkende dat hij ooit met stagiaire Monica Lewinsky alleen was geweest in de Oval Office. ‘Met die simpele woorden wandelde William Jefferson Clinton welbewust en opzettelijk het juridische landschap van minachting [voor het hof, red.] binnen’, schrijft Starr.

Arrogant en wrokkig

Het is interessant om te zien hoe van het hele onderzoek naar de misdragingen van de Clintons uiteindelijk alleen dit ene punt overeind bleef. Dat steekt Starr. Hij beschrijft uitvoerig het onderzoek naar de andere misdragingen, toont ook met kracht van argumenten dat het Witte Huis zich in dat onderzoek keer op keer heeft misdragen, door tijd te rekken, documenten zoek te maken, getuigen te beïnvloeden. De conclusies van Starr, machtsmisbruik en belemmering van de rechtsgang, komen gerechtvaardigd over.

Deze nieuwe documentaireserie toont hoe na een kwart eeuw de kijk op de zaak-Lewinsky is veranderd. Lees ook: Het seksisme rond Lewinsky oogt nu pijnlijk gedateerd

Het resultaat is dat je al lezend soms intense weerzin voelt tegen de president, zijn vrouw, zijn medewerkers, zijn staf en de pers die hierover schreef. Toch is het resultaat niet dat je automatisch de kant van Starr kiest. Daarvoor is de jurist zelf te arrogant en te wrokkig. De man die de Clintons aanwrijft dat zij zich niets gelegen laten liggen aan de rule of law, verwijt ‘koppige juryleden’ – pijler onder het Amerikaanse rechtssysteem – dat zij zich niet laten overtuigen, ondanks overweldigend bewijs.

Starr houdt vol dat hij een sterke zaak had tegen de Clintons in het Whitewater-onderzoek, ook al moesten hij en zijn team zelf besluiten daarin niet tot vervolging over te gaan omdat de zaak niet sterk genoeg was. Starr haalt in zijn eigen boek het gelijk dat hij in de rechtbank niet kreeg – en dat is nogal gemakkelijk.

Gelieg over affaires

Nergens in Contempt geeft hij zich rekenschap van die ene vraag die is blijven liggen. Was de onthulling van Clintons gelieg over zijn affaires niet vooral een onverwachte weg naar succes voor Starr, in een onderzoek dat toen al drieënhalf jaar had geduurd en was stukgelopen op de ontkenningen van de Clintons en de onwilligheid van de belangrijkste getuigen? In de publieke opinie is Starr door de gehaktmolen gehaald omdat hij de president ondervroeg over een sigaar die hij in Lewinsky’s vagina zou hebben geduwd, alvorens die op te roken – en nog veel meer sappige, maar niet strafbare details.

Zeker, een president die onder ede liegt, maakt zich schuldig aan een misdrijf. Daar is Clinton terecht voor vervolgd, en het is een politieke stemming geweest die hem ten slotte heeft gesauveerd. Maar het is teleurstellend dat Starr, vurig en conservatief Republikein, bij al zijn verontwaardiging over de verdenkingen van partijdigheid, niet tot een meer doorleefd antwoord komt dan: ik was niet partijdig.

Presenteerblaadje

In de onlangs uitgezonden documentaireserie The Clinton Affair vertelde een van Starrs medewerkers dat het onderzoek naar Whitewater was vastgelopen en dat het kantoor al werd uitgeruimd en leden van het onderzoeksteam uitkeken naar nieuwe baantjes toen de zaak-Lewinsky hun op een presenteerblaadje werd aangeboden. In deze documentaire vertellen verschillende direct betrokken getuigen ook hoe een gezelschap van juristen en fanatieke Republikeinen (bijgenaamd ‘the Elves’) stelselmatig munitie aan Starr leverde. Brett Kavanaugh was de postillion d’amour tussen de Elves en Starr en briefde informatie van de een aan de ander over. Van deze machinaties vinden we niets in Starrs boek, dat daarmee sterk aan historische waarde inboet.

Intussen kunnen we ons vergapen aan de verschillen en overeenkomsten tussen de onderzoeken van speciaal aanklagers toen en nu. De straatvechter Starr, die een interview gaf voordat zijn onderzoek was afgerond, en de steile Robert Mueller van nu, die pas achteraf zijn mond opendeed en dan alleen omdat hij door het Congres werd gedagvaard. Minister van Justitie Janet Reno, die net zo’n waakhond was voor Clinton als William Barr dat nu is voor Trump. En beide presidenten die de onderzoeken tegen hen verdacht maken als een politieke heksenjacht. Meer dan een getrouwe getuigenis van het Starr-onderzoek is Contempt de fascinerende spiegel van het Mueller-onderzoek.