Opinie

De geheime Russische lesbo-club in de kelder

Michel Krielaars

Er bestaan twee Ruslanden, zeggen mijn Moskouse vrienden altijd: dat van Poetin en dat van Poesjkin. Van Poetins Rusland word je al gauw neerslachtig, omdat het met economische stagnatie en politieke onderdrukking te maken heeft, terwijl het land van Poesjkin je aan het lachen maakt en je kan vertederen.

Om een indruk van Poesjkinland te krijgen, moet je Russische schrijvers lezen, van wie het satirische duo Ilf en Petrov misschien wel het actueelst is, ook al zijn hun meesterwerken De twaalf stoelen en Het gouden kalf bijna een eeuw geleden verschenen en is voor menige Rus oplichter Ostap Bender nog altijd een held. Maar ook de verslagen van buitenlandse Ruslandreizigers zijn in dit opzicht vaak de moeite waard.

Zo las ik de afgelopen dagen Russische ravage. Leven met gewone Russen van de Nederlandse journalist Helga Salemon, dat onlangs bij uitgeverij Pegasus verscheen. Het is een heerlijk boek, dat me heimwee deed krijgen naar mijn jaren als Rusland-correspondent. Want niets is zo leuk en boeiend tegelijk dan rond te dolen door dat onmetelijke land en een duik te nemen in het leven van al die (on)gewone Russen.

Salemon ging in 2007 naar Moskou om er op de Nederlandse ambassade te werken. Als homoseksueel besloot ze toen in te inburgeren in lesbisch Rusland. Ze voert je daarin mee naar een ondergrondse samenleving van vrouwen, die om hun baan te houden hun geaardheid verbergen, nu ze door de anti-homowet van 2013, net als mensenrechtenactivisten en de progressieve oppositie, tot zondebokken zijn verklaard.

Salemons inburgering brengt je allereerst naar het Lesbisch Archief, een documentatiecentrum gevestigd in de krappe tweekamerwoning van een gepensioneerde lesbische lerares. Spannender wordt het als ze naar een lesbo-club gaat in de kelder van een blindencentrum, waar temidden van vechtsportattributen en in het diepste geheim een literaire vrouwensalon wordt gehouden. Het is er als bij het COC zestig jaar geleden, wat veel zegt over de stand van de Russische homo-emancipatie.

Aanvankelijk wordt Salemon door de Russische lesbo’s gewantrouwd, omdat ze haar als een arrogante westerling zien. Maar zodra ze merken dat ze Russisch spreekt, hoort ze erbij.

Als Salemon bij de moeder van haar vriendin Jelena Bootsman op bezoek gaat, geeft ze je een inkijkje in het leven van de oudere, gewone Russen. Die moeder woont in een eenkamerwoning, waar je, als je naar de wc in de hal wilt, eerst alle spullen naar de krappe woonkamer moet overbrengen.

Herkenbaar zijn ook Salemons beschrijvingen van haar botsingen met haar vriendin Rita over het autoritaire systeem van Poetin. Zelf beschouwt ze dat als een corrupte kleptocratie, terwijl Rita, die de chaos van de jaren negentig heeft meegemaakt, Poetin als een baken van stabiliteit ziet. Als kritische westerling wijst Salemon haar vervolgens op de uitzendingen van de kritische radiozender Echo van Moskou, waarop het vertrouwen van Rita in Poetin na korte tijd verdampt.

Een ander hoogtepunt is Salemons ontmoeting met een oud-KGB’er, die haar, als ze op haar werk problemen heeft met haar baas, adviseert hem te vergiftigen. Niet met het zenuwgas novitsjok, maar met een stuk zalm waarin je een paar dagen, in volle zon, een mes laat staan. Het is een advies dat ik zelf ook kreeg toen ik ruzie had met mijn Moskouse buren.