Hans de Bruijn schildert Leiden als Rembrandts culturele ruïne

Geboortehuis Rembrandt Rembrandt werd geboren in Leiden, maar de stad brak zijn geboortehuis af. De Leidse kunstenaar Hans de Bruijn wijdde er een reeks ruïne-schilderijen aan. Als artistieke kanttekening bij de citymarketing van Leiden als Rembrandtstad.

Hans de Bruijn schilderde de ruïne van Rembrandts geboortehuis naar aanleiding van een krantenfoto uit 1977. Dit is Obscure III uit 2010.
Hans de Bruijn schilderde de ruïne van Rembrandts geboortehuis naar aanleiding van een krantenfoto uit 1977. Dit is Obscure III uit 2010. Foto Jannes Bolten

In Rembrandtjaar 2006 (400ste geboortejaar, 2019 is het 350ste sterfjaar) schilderde Hans de Bruijn zijn eerste ‘Rembrandts geboortehuis’. Op een doek van vijftig centimeter bij een meter zie je in dikke klodders verf een ruïne, donker afgetekend tegen een lichte, roze-blauwe lucht. Minder dan een ruïne nog is het: een met de grond gelijk gemaakt huis, overal liggen brokstukken van neergehaalde muren, uit hopen puin steken balken en latten.

Hans de Bruijn (60) schilderde het in zijn atelier aan de Haagweg in Leiden. Als je er vanaf Leiden CS naar toe wandelt, het is een kwartiertje lopen, kom je langs de plek waar dat afgebroken geboortehuis ooit stond, vervolgens passeer je twee standbeelden van Rembrandt, één uit Rembrandtjaar 2006 en één uit Rembrandtjaar 1906. Dat tweede, een bronzen borstbeeld op een sokkel, kijkt uit op een voormalige drukkerij annex krantenredactie. Vanaf dat punt is het nog vijftig meter lopen naar het atelier.

Geboortehuis afbreken

Er is veel toeval in de loop van de geschiedenis. Dat Rembrandts geboortehuis aan de Weddesteeg in Leiden plaats moest maken voor de nieuwbouw van een later vertrokken drukkerij, bijvoorbeeld. Dat diens bronzen borstbeeld nu uitkijkt op weer een andere voormalige drukkerij. Met, misschien ook toevallig, het hoofd afgewend van de stad waaruit de schilder vertrok en die later zijn geboortehuis zou laten afbreken. En dat Hans de Bruijn precies dáár zijn atelier heeft, vijftig meter van de plek waar het Leidsch Dagblad in 1977 de sloopfoto publiceerde waarop nu zijn ruïneschilderijen zijn gebaseerd: ja, dat is ook toeval.

Hans de Bruijn is een geboren en getogen Leidenaar. Hij verliet de stad alleen voor zijn opleidingen (Koninklijke Academie in Den Haag, Rijksakademie in Amsterdam). Zijn schilderijen zijn wat je hedendaags-romantisch zou kunnen noemen: ze verbinden verleden met heden, vaak gaan ze over teloorgang en verval, landschappen zijn een geliefd onderwerp, net als ruïnes en, de laatste jaren, lege fabriekshallen. Soms ook hebben ze een boodschap, zoals dat je met cultuur en culturele tradities zorgvuldig om moet gaan.

Lees ook Hoe Leiden met ‘A-merk Rembrandt’ meer bezoek wil trekken

Citymarketing versus slooplust

Begrijp hem goed, Hans de Bruijn houdt van zijn stad. Maar, zegt hij ook, toen Leiden in 2006, net als nu opnieuw in 2019, met veel citymarketing probeerde Rembrandtstad te worden, „vroeg ik me wel af: hoe zijn wij eigenlijk omgegaan met ons culturele verleden”.

Het antwoord vond hij terug in het krantenarchief. De foto van het gesloopte huis stond in 1977 in het Leidsch Dagblad naast een artikel onder de kop ‘Rembrandthuisje is niet meer’. Alleen: dat wás Rembrandts oorspronkelijke geboortehuis al niet meer. Dat werd in 1927 gesloopt, om plaats te maken voor een uitbreiding van Drukkerij Rotogravure.

In 1963, bij het vijftigjarig bestaan van die drukkerij, was daarover kennelijk enige wroeging ontstaan: het geboortehuis werd gereconstrueerd. Althans, er werd een trapgevel tegen de drukkerij geplaatst die leek op hoe dat geboortehuis er ooit uit zag.

Rotogravure verliet Leiden in 1972. Vijf jaar later verrees er een wooncomplex op de plek van de oude drukkerij, ook het nagebouwde geboortehuis werd gesloopt. Nu herinnert aan het verleden alleen nog een plaquette in de gevel van dat wooncomplex: ‘Hier werd geboren op den 15den juli 1606 Rembrandt van Rijn’. Ter gelegenheid van Rembrandtjaar 2019 is er wel een virtuele reconstructie van het geboortehuis gekomen, gemaakt door Erfgoed Leiden.

De ruïne van het geboortehuis gezien van achteren, de gele kleur herinnert aan Rembrandts ‘Man met gouden helm’. Dit is Obscure VI uit 2010. Foto Jannes Bolten

‘Culturele ruïnes’

Hans de Bruijn heeft een stuk of tien ‘Rembrandts geboortehuis’- schilderijen gemaakt. Ook op basis van een tweede sloopfoto, waarop de trapgevel nog overeind staat maar het gebouw aan de achterkant ervan al grotendeels is ingestort. Sommige van die schilderijen zijn heel groot, twee bij drie meter, andere kleiner, er zijn er met lichte luchten maar ook met de ruïne tegen een donkere hemel. Eén doek is in geeltinten, ter herinnering aan Rembrandts Man met gouden helm. In 2010 werden ze onder de titel Obscure tentoongesteld in het Leidse Museum De Lakenhal.

Culturele ruïnes, noemt Hans de Bruijn zijn werken zelf, „toonbeelden van politieke onverschilligheid voor kunst en cultuur”. Eerder schilderde hij ook de afbraak in 2006 van de Nieuwe Vleugel van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Op één van die schilderijen zie je hoe de toenmalige cultuurwethouder de eerste steen door de ruit gooide, een geste die indertijd tot beroering leidde. Want dat wil hij laten zien: „Ruïnes ontstaan door achteloosheid en nonchalance, net als falend cultuurbeleid.”