Opinie

Allemaal heel logisch, maar niet rationeel

Ik ben dol op grappige boektitels en onlangs vond ik een nieuwe voor de collectie: Roken zonder angst, goed voor U. Het boek komt uit 1982. Dat roken kanker veroorzaakt was toen al ruim 25 jaar bekend, maar de auteur, de Australische arts William T. Whitby, vond dat dat niet zo was. Het roken-kankerverband noemde hij „een nieuwe godsdienst”: de longkankerpatiënten die hij kende hadden allemaal nog nooit gerookt! Zelf zag hij juist een verband tussen niet roken en allerlei akelige zaken, zoals hartziekten, borstklachten, hoge bloeddruk en, grappig genoeg, last van de luchtwegen.

Later werd bekend dat Whitby geld kreeg van de tabaksindustrie. Dat gold ook voor Hans Eysenck, de Britse psycholoog die in de jaren zestig beweerde dat kanker niet samenhing met roken maar met karakter: extraverte mensen kregen volgens hem eerder kanker, en laten die nou net oververtegenwoordigd zijn onder de rokers.

Het zijn beproefde manieren om een theorie in diskrediet te brengen: je noemt het een nieuwe godsdienst, je roept dat er een correlatie is in plaats van een causaal verband, je komt met tegenvoorbeelden, of je zegt dat het beschreven fenomeen juist goed voor ons is. Al deze strategieën zie je ook bij klimaatontkenners.

En zoals er nu voor hen een publiek is, zo was die er ook voor de tabaksverdedigers. Naar aanleiding van Eysencks theorie kopte de Volkskrant dat de sigaret „beslist niet dodelijk” was. Telegraaf-columnist Leo Derksen schreef een enthousiaste column over Whitby’s boek. Kranten publiceerden brieven van mensen die stelden dat niet het roken op zich dodelijk was, maar alleen kettingroken.

Wanneer een bepaald gevaar ons dwingt tot een ongewenste gedragsverandering, omarmen we graag alles wat dat gevaar bagatelliseert. Simon Carmiggelt beschreef al in 1962 in zijn Parool-column hoe het voelt als steeds meer dingen ongezond blijken: „Je krijgt toch het gevoel dat je in een kamertje woont, waar nijvere mannen elke dag een stukje van de vloer komen wegzagen. Goed, er is nog wel wat over. Je kunt nog nét zitten. Maar als ze nou morgen weer komen…” Vervolgens beschreef hij hoe héérlijk het voelde toen hij een artikel las over de weldadige effecten van alcohol.

Het is allemaal heel logisch, maar niet rationeel. Want waarom zou je zo’n grote gok nemen?

Stel: er verschijnen tien bouwkundige rapporten over je huis. (Waarom zo veel, dat vertelt dit verhaal niet.) Negen ervan zeggen dat het dak op instorten staat – actie is geboden. Het tiende rapport zegt dat er niks aan de hand is. Denk je dan: „Dat zal wel loslopen, ik blijf lekker onder het dak zitten”?

Floor Rusman (@floorrusman) vervangt op deze plek tijdelijk Tom-Jan Meeus.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.