Explosie raket waarschijnlijk twaalf kilometer voor Russische kust

Kruisraket Een voor het vervoer van nucleair materiaal gespecialiseerd schip is donderdag precies op de plek geweest waar de explosie plaatsvond, blijkt uit een analyse van NRC.

De Russische president Poetin tijdens de toespraak, vorig jaar maart, waarin hij het bestaan van de nieuwe kruisraket bekendmaakt, de Boerevestnik.
De Russische president Poetin tijdens de toespraak, vorig jaar maart, waarin hij het bestaan van de nieuwe kruisraket bekendmaakt, de Boerevestnik. Foto Maxim Shipenkov/EPA

Op 8 augustus explodeerde bij een test een Russische raketmotor en kwam een wolk radioactief materiaal vrij. Vijf technici verloren het leven. Waar de explosie precies plaatsvond, en of nog meer fall-out is te verwachten, is niet bekendgemaakt. Toch valt daar wel een slag naar te slaan.

Aanvankelijk werd aangenomen dat de explosie in het stadje Njonoksa had plaatsgevonden. Aan de oever van de Witte Zee heeft de Russische marine daar een terrein ingericht voor het testen van raketten, waaronder kruisraketten. Al eerder, in december 2015, vond er een ongeluk met een kruisraket plaats.

Lees ook het interview met Sarah Bidgood, expert van het MIIS instituut: ‘Onze interesse was gewekt na piek in straling’

Later meldde persbureau Tass dat voor de mislukte test een platform of ponton in zee was gebruikt. Waar dat lag bleef in het midden, maar de locatie is uit een combinatie van gegevens af te leiden.

De tweet waarin de seismische waarneming werd bekendgemaakt.

Seismische stations in Finland, Noorwegen en Zweden namen op 8 augustus om precies 6 uur UTC (wereldtijd), dat is 9 uur lokale tijd, een ‘gebeurtenis’ waar met een magnitude 2 op de schaal van Richter. Een uur later werd in Noorwegen ook het infrageluid van de explosie opgevangen. Het was dus een stevige explosie. Toch was er geen glasschade of paniek in Njonoksa, daarvoor stond het platform kennelijk te ver weg. Inderdaad lokaliseren de seismische stations de explosie op de zee ten noorden van Njonoksa, zegt een seismoloog van het KNMI.

De wind ten tijde van het incident, dat plaatsvond binnen het vierkant.

Bron KNMI

Op het moment van het ongeluk stond er, noteert het KNMI, in het gebied een matige noordwestenwind. Het weerstation van Severodvinsk, 30 kilometer ten zuidoosten van Njonoksa, bevestigt dit. De stralingsmeters in Severodvinsk gingen pas drie uur na de explosie oplopen. Het suggereert dat het testplatform zo’n 50 à 60 km ten noordwesten van Severodvinsk stond. Het verklaart waarom in Njonoksa het stralingsniveau niet noemenswaardig toenam. (In Severodvinsk werden geen gevaarlijke waarden bereikt.)

De route van de Serebrjanka.

Frappant is dat het gebied rond 7 augustus werd opgezocht door het schip Serebrjanka, zoals blijkt uit registraties van het automatische identificatiesysteem AIS. De Serebrjanka is speciaal ingericht voor het vervoer van splijtstof, nucleair afval en zelfs kruisraketten. Het schip is in het verleden geregeld waargenomen bij de nucleaire testgebieden van Nova Zembla. Het lijkt wel zeker dat de Serebrjanka op 7 augustus naast het testplatform lag. De conclusie is dat het platform ongeveer 12 kilometer pal ten noorden van Njonoksa lag. Op 9 augustus is de Serebrjanka in noordelijke richting weggevaren, inmiddels ligt ze in thuishaven Moermansk. Of ze radioactief besmet is geraakt is onbekend.

Raket met nucleaire aandrijving

Over de aard van het ongeluk op het platform heerst grote onduidelijkheid. Uitgaande van de vage mededelingen van de Russische autoriteiten wordt aangenomen dat er een kruisraket met nucleaire aandrijving werd getest: de Boerevestnik. Toen president Poetin vorig jaar maart in zijn ‘state of the union’ de ontwikkeling van vijf nieuwe wapensystemen bekendmaakte, noemde hij ook een nieuwe kruisraket. Die kon, ondanks zijn supersone snelheid, onbeperkt lang in de lucht blijven.

Het Westen concludeerde dat de Russen het Amerikaanse Pluto-project uit de jaren zestig nieuw leven hadden ingeblazen en een kruisraket van een nucleaire ramjet-aandrijving hadden voorzien. Zo’n kruisraket ontleent stuwkracht aan verhitting van lucht die, tijdens de vlucht, aan de voorzijde van de raket wordt binnengelaten en aan de achterzijde een stuwstraal vormt. De verhitting vindt plaats in de kern van een kleine kernreactor waar de lucht doorheen wordt geleid.

Het ramjet-principe kan pas in werking treden als de kruisraket een voldoende hoge snelheid heeft, daarvoor is de hulp van een conventionele raket nodig. Het grimmige prototype dat de Amerikanen uiteindelijk bouwden had veel weg van een vliegende locomotief. Ongelukkig was dat de raket nauwelijks viel te testen en dat het monster niet meer te benaderen was als de kernreactor eenmaal kritisch was geworden en dus neutronen en gammastraling produceerde. Het was immers uitgesloten de reactor van een stralingwerende mantel van staal en beton te voorzien. Er kwam nog bij dat de lucht die door de reactorkern spoot daaruit ook veel radioactief materiaal meenam. In 1964 werd de ontwikkeling van het helse apparaat beëindigd.

De aanname dat de Russen dit concept hebben overgenomen berust vooral op Poetins bewering dat de ‘unstoppable’ kruisraket onbeperkt lang in de lucht kan blijven (en het Amerikaanse luchtruim vanuit een onverwachte hoek kan binnendringen). Het beeld dat de gelikte animatie van vorig jaar maart toonde lijkt in niets op de kruisraket die een recenter Russisch YouTube-filmpje laat zien.

In 1964 zijn de Amerikanen gestopt met de ontwikkeling van het helse apparaat

De Amerikanen gaan ervan uit dat het de Russen niet zal lukken een kruisraket met nucleaire ramjet operationeel te krijgen. Toch zijn er, lijkt het, al wat testvluchten met de Boerevestnik geweest. Bij een proef in november 2017 vanaf Nova Zembla bleef de raket twee minuten in de lucht voor hij in de Barentszzee stortte. Het is een mislukking genoemd, maar was misschien een succes.

Volgens de website arstechnica.com verhitten de Russen de lucht overigens niet direct maar via een tussenstap waaraan vloeibaar metaal te pas komt. Meer technische details ontbreken.

Wat er mis ging is onbekend, misschien ontplofte de conventionele raket. Toch is een zinnige opmerking te maken. Je mag aannemen dat ook de kernreactor van de Boerevestnik geen mantel van staal en beton had. Dan kan hij maar heel even kritisch geweest zijn (anders was groot stralingsgevaar ontstaan) en dat houdt in dat er maar weinig radioactieve splijtingsproducten kunnen zijn gevormd. Toen de explosie de reactor uit elkaar had geslagen kón hij niet meer kritisch worden. Onverspleten uranium of plutonium zakte naar de bodem van de Witte Zee, een bescheiden wolk radioactief jodium, xenon, cesium enzovoorts woei in zuidoostelijke richting weg. Leuk is anders, maar een nucleaire ramp kun je dit niet noemen. Waarschijnlijk zullen de resten van de reactor binnenkort weer worden opgevist.

M.m.v. Hans Steketee.