‘Onze interesse was gewekt na piek in straling in Rusland’

MIIS Een Amerikaans instituut concludeerde al snel dat in Rusland een ongeluk had plaatsgevonden met een nucleair aangedreven raket.

De ingang van een militair terrein in de buurt van Nyonoksa. Het ongeluk met een Russische raketmotor vond waarschijnlijk plaats op een zeeplatform twaalf kilometer ten noorden van het dorpje.
De ingang van een militair terrein in de buurt van Nyonoksa. Het ongeluk met een Russische raketmotor vond waarschijnlijk plaats op een zeeplatform twaalf kilometer ten noorden van het dorpje. Foto Sergej Jakovlev/Reuters

Onverwachte legeroefeningen, nieuwe bases, raketten die in vreemde banen vliegen: de onderzoekers van het Middlebury Institute of International Studies in Monterey, Californië (MIIS) hebben al veel militaire ontwikkelingen onthuld. De denktank bestudeert de proliferatie van (nucleaire) wapensystemen met behulp van openbare bronnen, satellietbeelden, GPS en metingen van geologische instituten.

Lees meer: vrees voor nucleair ongeluk met ‘Poetins nieuwe wapen’

Zondagmiddag concludeerde het MIIS dat het bij de explosie van de raketmotor vorige week donderdag bij het Russische dorp Njonoksa om een 9M370-raket gaat: de nucleair aangedreven Boerevestnik (‘Stormvogel’). Het testcentrum bij Njonoksa was voorafgaand aan de ontploffing ernstig in verval geraakt, maar op het terrein stonden bekende blauwe containers met vermoedelijk materiaal en de raketten, bleek uit satellietbeelden. „Op de beelden zagen we een structuur die we ook bij andere testcentra voor de Boerevestnik hebben waargenomen”, mailt Anne Pellegrino van het MIIS. In de omgeving werd verder een schip waargenomen dat „nucleaire en radioactieve resten kan vervoeren” bij een opruimactie.

„Onze interesse werd donderdagavond direct gewekt door de kortstondige piek in de stralingsmetingen. Dat gebeurt niet bij een conventionele rakettest”, zegt een andere expert van het instituut, Sarah Bidgood, in een Skype-gesprek. Zij is specialist in Russisch-Amerikaanse verhoudingen en bestudeerde de video die zondag door Russische autoriteiten werd uitgebracht. Drie experts van het Russische federale nucleaire onderzoekscentrum VNIIEF geven daarin enige toelichting. Ze staan bijvoorbeeld uitgebreid stil bij de dodelijke slachtoffers, allen jonge mannen.

Hoe leggen Russische autoriteiten het ongeluk uit?

„Deze werknemers erkennen dat Rusland zich ongeveer een jaar op deze test heeft voorbereid. Dat komt overeen met onderzoek dat wij vorig jaar uitvoerden: toen zagen we dat een testlocatie voor deze raket op het eiland Nova Zembla was verplaatst. Blijkbaar naar Njonoksa. Ik was geïntrigeerd door het feit dat volgens één expert het VNIIEF al langer werkt aan kleine kernreactoren voor energie, en het gebruik van radio-isotopen.”

De Russische experts benadrukken in de video dat andere landen, zoals de Verenigde Staten, vergelijkbare technologie ontwikkelen. Maar voor deze kernreactoren geldt bij uitstek dat de civiele en militaire ontwikkeling dicht bij elkaar liggen. Zo stelt de onderzoeker: „Je moet je bedenken dat Rusland deze Amerikaanse civiele technologie in een kwaad daglicht kan zien. In hun perceptie komt dat neer op een dreiging. Zeker gezien de huidige slechte relatie tussen de VS en Rusland .”

Lees ook: Explosie raket waarschijnlijk twaalf kilometer voor Russische kust

Is Rusland de enige die nucleaire raketaandrijving wil?

„De VS werkten in de jaren 50 en 60 aan een versie ervan, maar stopten ook weer. Uiteindelijk werd besloten dat enig strategisch voordeel niet opwoog tegen de menselijke risico’s. Er was ook een milieu-impact. Natuurlijk is de technologie in de afgelopen vijf decennia aanzienlijk veranderd, maar volgens mij geldt die calculatie nog steeds.”

Welk militair voordeel zou dit wapensysteem bieden?

„Het idee is dat de raket lang kan blijven rondvliegen, dankzij de aandrijving door de kleine kernreactor. Toen Poetin in 2018 bekendmaakte dat Rusland hieraan werkte, voerde hij als argument aan dat het Amerikaanse raketschild ermee kan worden omzeild.”

Intercontinentale raketten, die een enorm bereik hebben, vormen een belangrijk onderdeel van de militaire strategie van de VS en Rusland. De mogelijkheid om raketafweer te ontwijken heeft volgens Bidgood „een grote impact op de verhouding tussen de twee landen en theorieën over internationale veiligheid en stabiliteit”.

Lees ook dit vragenstuk: hoe nieuw en baanbrekend zijn de Russische superwapens?

Waarom zou Poetin publiekelijk spreken over zo’n wapen?

Het is sowieso lastig om Poetins beweegredenen te doorgronden, herhaalt Bidgood meermaals. „In zijn toespraak in 2018 zei hij direct dat Rusland altijd openstaat voor wapenbeheersing en overleg met de Verenigde Staten. Het is onduidelijk hoe oprecht de uitnodiging is.

„Voordat over arms control kan worden overlegd, moet het wederzijds vertrouwen weer worden opgebouwd.” Bidgood twijfelt er niet aan dat „achter de schermen nationale overheden deze gebeurtenis nauwgezet volgen en proberen te bepalen wat een juiste respons is. Omdat er zo weinig specifieke informatie van de Russische regering komt, is reageren voor deze staten lastig.”

Wat kunnen we concluderen over de ontwikkeling van het wapen na dit incident?

„We moeten het zien als indicatie van hoe geavanceerd en risicovol deze nucleaire aandrijving is. Dat is denk ik de voornaamste reden voor dit ongeluk.”

In dit artikel is de tweede alinea donderdagochtend 15 augustus verduidelijkt.