Opinie

De zwaan sterft, de storm woedt

Joyce Roodnat Smartelijk doen is moeilijk in de kunsten, schrijft Joyce Roodnat. „Larmoyant ligt op de loer. En subtiel lijkt al snel op aanstellerij.”

Joyce Roodnat

Carmina Burana, dat is spierballen rollen. Het begint bonkend. Het koor duikt op het publiek, het leven lilt in hun kelen. Geen wonder dat het stuk meestal op grote schaal wordt gespeeld en des te spannender is het om het mee te maken in het kleine Amsterdamse Paradiso, waar het Grachtenfestival het heeft geprogrammeerd. Daar is het ook overweldigend, zo schreef Carl Orff die muziek nu eenmaal. Maar het is of de zaal het stuk de kans niet geeft om het publiek op de automatische piloot weg te blazen. Hier intimideren de Carmina niet, ze verbeelden. Ik hoor ze en ik zie het gewoel van Pieter Bruegels Boerenbruiloft uit 1600.

Daar klinkt het lied van de gebraden zwaan. Hij draait aan het spit. Wat moet een tenor daarmee? Die is die zwaan en nog zielig ook, dus zo’n tenor zet het op een gejengel van hoge noten, dan kan iedereen lachen. Zo niet vanavond. Jeroen de Vaal zingt hem droef, met een snik, maar zijn zwaan is geen clown. Hij is serieus een stervende zwaan en het hoogtepunt van de avond.

Smartelijk doen is moeilijk in de kunsten. Larmoyant ligt op de loer. En subtiel lijkt al snel op aanstellerij. Maar o wee als het klopt, dan bereikt de kunstenaar de top.

Van de smart in Hitchcocks film The Wrong Man (1956) was ik jaren geleden zo van slag dat ik hem nooit meer wilde zien. Blijkbaar ben ik de enige niet, de film is halfvergeten. Nu waag ik het er maar weer eens op. Henry Fonda speelt een stille, aardige man die ten onrechte wordt ‘herkend’ als roofovervaller, waarna zijn leven stukje bij beetje reddeloos onderuit gaat. Wat hij steeds maar niet kan geloven – en dat is het ergste. Fonda heeft weinig tekst. Hitchcock laat zijn gezicht de film dragen, daar zie ik hem struikelen van ongeloof naar paniek naar peilloos verdriet.

Wang Jingchun in So Long, My Son

Dat ik me toch maar weer aan The Wrong Man waagde, komt door de recente Chinese film So Long, My Son. En ook deze film wordt bepaald door de storm die je ziet woeden op een gezicht, van acteur Wang Jingchun. Zijn personage is een vader en van vader zijn word je niet vanzelf gelukkig, al is het maar omdat je er niet mee op kunt houden. Je bent een vader, en die blijf je ook als je zoon er niet meer is. De film waaiert uit, er gebeurt heel veel. Wang oogt verloren, hij raast, hij is lamgeslagen. Hij heeft lief. Hij slaat dicht. Hij lijdt. En aan het slot gebeurt het: zijn trekken ontspannen zich.

Berusten betekent opgeven, afscheid nemen, verliezen. De zwaan uit Carmina Burana berust in zijn dood. De ‘Wrong Man’ berust op de puinhopen van zijn leven. In So Long, My Son berust een vader in het verdampen van zijn rouw. Berusting adelt de smart.