De man die Boris Johnson op ramkoers houdt

Profiel | Dominic Cummings |adviseur Britse premier Boris Johnson weigert een No Deal op 31 oktober uit te sluiten. De architect van die kiezelharde boodschap? Dominic Cummings.

Dominic Cummings, de belangrijkste adviseur van Boris Johnson, nabij de ambtswoning in Downing Street.
Dominic Cummings, de belangrijkste adviseur van Boris Johnson, nabij de ambtswoning in Downing Street. Foto Simon Dawson / Reuters

Controle. Als iets de werkwijze van politiek strateeg Dominic Cummings (47) typeert, dan is het dat woord. Al rond de eeuwwisseling muntte hij de slogan ‘Keep the pound, keep control’, toen hij meewerkte aan de campagne om de Britten buiten de euro te houden. Met ‘Take back control’ had hij als directeur van de Leave-campagne een dusdanig krachtige slogan dat deze volgens politieke duiders doorslaggevend was bij de Brexit-stem in 2016.

Niet vreemd dus dat premier Boris Johnson na zijn verkiezing eind juli Cummings heeft aangesteld als zijn belangrijkste adviseur. Juist Cummings heeft aangetoond dat hij in staat is met een consistente boodschap de boel net genoeg de gewenste kant op te krijgen. Cummings treedt niet op de voorgrond, maar zijn aanwezigheid is voor insiders een veeg teken. Philip Hammond, minister van Financiën onder May en nog steeds Conservatief Lagerhuislid, hekelde woensdag in The Times ‘de ongekozen mensen’ die bij de regering-Johnson ‘aan de touwtjes trekken’, een niet mis te verstane sneer naar Cummings en zijn grote invloed.

De laatste weken is de boodschap vanuit Downing Street 10 consistent: we verlaten op 31 oktober de EU, koste wat kost. Desnoods met een No Deal. Die boodschap en de daarvoor benodigde loyaliteit wordt er op zijn Cummings ingeramd bij iedereen.

Volgens sommige commentatoren is het gehamer op deze boodschap onderhandelingstactiek gericht op Brussel, in de hoop toch nog een betere deal te krijgen. Maar veel Remainers vrezen dat Johnson, onder invloed van Cummings, inmiddels bereid is de boel echt te laten crashen op 31 oktober. Zo circuleert het scenario dat de premier het Lagerhuis ontbindt, bijvoorbeeld door het uitschrijven van nieuwe verkiezingen die net na de Brexitdatum moeten plaatsvinden.

Lees ook: Johnson wervelt richting een No Deal-Brexit

Lagerhuis-voorzitter John Bercow zei dinsdag in Edinburgh dergelijke scenario’s uit alle macht te zullen blokkeren. Maar de discussie in Londen gaat de laatste weken vooral over de vraag: hoe dan? Het Lagerhuis, begin september terug van reces, heeft amper beproefde middelen tot zijn beschikking. De regering heeft een meerderheid van slechts één zetel, maar zelfs als Johnson een eventuele vertrouwensstemming verliest, bestaat de kans dat hij toch premier kan blijven, zolang het anderen in het Lagerhuis niet lukt om binnen 14 dagen een alternatieve meerderheidsregering te vormen met een leider die voor alle deelnemende groepen acceptabel is.

De band die de Leave-zege in 2016 smeedde tussen Cummings en toenmalige kopstukken als Boris Johnson en Michael Gove, kan niet worden onderschat. Met Gove, nu de ‘No Deal’-minister in Johnsons ploeg, werkte de strateeg tussen 2007 en 2014 al nauw samen.

Gebalde vuist

Volgens een anekdote van Cummings zelf kwam Johnson de dag na de Brexit-stem, op 24 juni 2016, het Leave-kantoortje binnen met gebalde vuist en beloofde hij hem de Brexit voor elkaar te zullen boksen.

Aan die slogan ‘Take back control’, waarmee het Brexit-kamp tegen alle peilingen in het referendum wist te winnen, zat volgens Cummings een groot voordeel: je kon er alles wat in 2015 en 2016 misging mee vangen. De toenmalige migratiestroom, de naweeën van de financiële crisis, de afkeer van bankiers en dikbetaalde ceo’s: alles werd erbij gesleept om in te spelen op de woede en angst onder kiezers, zo legde de strateeg in 2017 uit tijdens een zeldzaam uitgebreid publieke optreden. „De meeste kiezers zijn tegelijk veel linkser én veel rechtser dan iedereen denkt. Het frame dat mensen aan één kant van het spectrum zitten met nog een groep in het midden, is fundamenteel verkeerd”, aldus Cummings in zijn speech.

Hij en zijn kleine team van voornamelijk tech savy jongeren deden in de laatste tien dagen van de Leave-campagne het belangrijkste werk. Door vooraf met data in kaart te brengen waar de twijfelaars woonden en wat hun dromen en vooral angsten waren, konden in de laatste dagen voor de stembusgang 7 miljoen mensen gericht worden bestookt met maar liefst 1,5 miljard online boodschappen, vooral via Facebook. Dat waren advertenties over migratie, het gevaar van Turkije als toekomstig EU-lid of bijvoorbeeld graaiende bankiers.

Vanaf de zijlijn

Na de zege van 2016 heeft Cummings vanaf de zijlijn moeten toezien hoe het Brexitdebat tot politieke chaos leidde in het Verenigd Koninkrijk. Ex-premier Theresa May kreeg haar Conservatieve partij niet achter de Brexit-deal met Brussel, wat de toch al verdeelde Conservatieven nog verder heeft verscheurd.

Nu zijn Johnson en Cummings dan zelf aan zet. De wens om korte metten te maken met de slepende situatie die onder May is ontstaan, sluit aan bij de verwijten die Cummings de afgelopen jaren maakte aan haar, aan Lagerhuisleden en vooral ook aan departementale ambtenaren, die volgens hem met hun groepsdenken de grootste sta-in-de-wegs zijn voor verandering en vooruitgang.

Veel van die frustraties deelt Cummings op zijn weblog dominiccummings.com, met lappen van betogen. Daar gunt hij de lezer een kijkje in zijn hoofd, waar een eclectische mix huist van bewondering voor de NASA (controle!), de Duitse staatsman Otto von Bismarck, wiskunde en onderwijs.

En hoewel zijn opdrachtgevers en politieke bazen vooral uit de Tory-hoek komen, is Cummings nooit te beroerd om ook Conservatieve politici een veeg uit de pan te geven. In maart nog noemde hij de European Research Group, de Brexit-hardliners binnen de Tory-fractie, een verzameling narcisten. En hij uitte ooit de gedachte dat veel armere kiezers het bij het rechte eind hebben als zij stellen dat Tory-parlementariërs waarschijnlijk niets om hen geven. Dat klinkt niet als een man die wordt ingevlogen als er behoefte is aan draagvlak en harmonie.

Hij zit dan ook niet in het spel om de Conservatieve Partij te redden, schreef Cummings ooit zelf. „Ik ben nooit een partijman geweest. Ik ben geen Tory, geen libertariër, geen populist of wat dan ook. Ik doe projecten omdat ik denk dat ze het waard zijn.”