De afvalcontainers in Arnhem bewaren heel kort gegevens van gebruikers.

Foto Luuk van der Lee

‘Iemand moet af en toe een grens trekken om de burger te beschermen’

Privacyjurist Van afvalcontainer tot ov-chipkaart – mensen worden in de gaten gehouden. Michiel Jonker strijdt er vol overtuiging tegen.

De Arnhemmer Michiel Jonker heeft er een dagtaak aan: het beschermen van zijn privacy. Werkdagen van zestien uur zijn geen uitzondering als hij weer een beroepschrift voor een rechtszaak schrijft. Want Jonker ziet een opeenstapeling van privacyrisico’s. De gemeente die registreert wanneer hij zijn afval buiten zet, de NS die het reispatroon van zijn ‘anonieme’ ov-chipkaart vastlegt, organisaties die zonder noodzaak gegevens vragen in ruil voor dienstverlening, een woud aan camera’s dat zijn bewegingen op straat volgt.

Jonker verwijt toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens (AP) laksheid en stapt nu opnieuw naar de rechter, omdat zijn woonplaats weer is begonnen met het afsluiten van afvalcontainers voor mensen zonder adresgebonden afvalpas. De gemeente Arnhem wil met de pas voorkomen dat mensen van buiten de stad afval komen dumpen. Diverse andere gemeenten gebruiken een soortgelijk systeem.

Na uw juridische strijd dwong de Autoriteit Persoonsgegevens de gemeente Arnhem om de afvalcontainers weer open te stellen voor iedereen. Nu worden er volgens de AP geen persoonsgegevens meer op de containers bewaard. Waarom stapt u toch weer naar de rechter?

„Ze worden nog wel bewaard, maar heel kort, misschien een halve seconde. [Dit wordt bevestigd door de gemeente Arnhem.] Maar dat doet niet ter zake. De privacywet verbiedt het verwerken van persoonsgegevens wanneer dat niet nodig is. Voor het ophalen van afval is het niet nodig dat iemands adres wordt gecontroleerd, dus de gemeente handelt in strijd met de wet.”

Het controleren van het adres is toch nodig om te voorkomen dat mensen van elders afval dumpen?

„In het geval van overheden gaat het om de vraag of het verzamelen van gegevens nodig is voor de uitvoering van een wettelijke taak. Er is nooit aangetoond dat afvaltoerisme een serieus probleem is. Het systeem van pasjes, scanners en centrale administratie dat de gemeente heeft opgetuigd, is waarschijnlijk veel duurder dan de kosten van wat vuilniszakken uit een buurgemeente. Dat is geen reden om elke keer dat iemand vuilnis wegbrengt, een check op adresgegevens uit te voeren.”

Als uw gegevens na controle van het adres direct worden verwijderd, is er toch niets aan de hand?

„Het gaat erom dat de gegevens worden verzameld. Daarna kan er ook in die halve seconde van alles mee worden gedaan, bijvoorbeeld door een overheid of een hacker. Bijvoorbeeld zien wie er al weken geen afval heeft aangeleverd en dus misschien op vakantie is. Maar nogmaals, ik wil vooral een lijn trekken. Het controleren van mijn adres als ik vuilnis wegbreng, is een schending van mijn privacy.”

Burgers verzetten zich tegen bewaren passagiersgegevens

U stapt vaker naar de rechter om uw privacy te beschermen. Wat zijn uw grootste successen?

„Dat de afvalcontainers in 2017 weer open gingen, beschouw ik als een succesje, alhoewel tijdelijk. Verder heeft de rechter op mijn verzoek de AP opgedragen beter te onderzoeken hoe het zit met de zogenaamd anonieme ov-chipkaart. Alle reisgegevens worden vastgelegd en zijn te herleiden tot de gebruiker van de kaart.”

Waarom is dit voor u zo belangrijk?

„Omdat het net zich sluit. Veel mensen krijgen dat pas in de gaten als het te laat is; als er een regime aan de macht komt dat net iets minder gediend is van tegenspraak. Zoals de regering van Trump in Amerika, die wilde weten wie er een website had bezocht waar protesten tegen de president werden gecoördineerd. Sommige landen gebruiken al gezichtsherkenning via camera’s op straat om mensen te volgen en oppositie de kop in te drukken.

„Ook in Nederland nemen vormen van autoritair denken toe. Burgemeesters hebben geklaagd dat ze in een positie worden gebracht waarin ze voor sheriff en rechter moeten spelen. Dan kunnen gegevens die de gemeente van mij verzamelt, bijvoorbeeld wanneer ik afval wegbreng, alsnog naar justitie of andere autoriteiten worden doorgesluisd voor profileringsdoelen. Het uitkammen van smartphones ondermijnt het zwijgrecht van verdachten. De bronbescherming van journalisten staat onder druk door ruimere afluistermogelijkheden voor de inlichtingendiensten. En zo kan ik nog wel even doorgaan. Iemand moet af en toe een grens trekken om de burger te beschermen.”

Waar haalt u de tijd en het geld vandaan?

„Over mijn privésituatie wil ik niet teveel vertellen, maar ik ben hier inderdaad meer tijd mee kwijt dan ik zou willen. Als ik een bezwaar- of beroepschrift schrijf, maak ik soms dagen van zestien uur. Dankzij een opleiding bestuursrecht hoef ik geen advocaat te betalen. Verder kan ik rekenen op de kennis en steun van privacyorganisatie Privacy First.”

Sinds vorig jaar is de nieuwe privacywet van kracht, de Algemene Verordening Gegevensbescherming. Gaat het beter met de privacybescherming?

„Die wet geeft vooral meer mogelijkheden voor handhaving. Daar zit precies het probleem. Ik vind de AP meer tegenover me dan naast me. Het lijkt wel of ze telkens redenen zoeken om niet te handhaven. Ik moest de rechter inschakelen om ze tot onderzoek naar de ov-chipkaart te dwingen. Volgende week dinsdag staan we daarover opnieuw bij de rechter.”

In een reactie op de uitspraken van Jonker laat de Autoriteit Persoonsgegevens weten niet in te kunnen gaan op de inhoud van lopende rechtszaken. In het algemeen zegt de AP de privacywet wel degelijk te handhaven en hetzelfde doel als Jonker na te streven, namelijk een zorgvuldige omgang met persoonsgegevens.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.