Opinie

Openlijk manipulatieve AIVD vereist betere controle

Inlichtingendiensten Kunnen wij de geheime dienst vertrouwen, vraagt .

Het AIVD-gebouw in Zoetermeer. „Voortschrijdende algoritmetechnieken, als wonderen omarmd, hekelen het menselijke verstand van analisten.”
Het AIVD-gebouw in Zoetermeer. „Voortschrijdende algoritmetechnieken, als wonderen omarmd, hekelen het menselijke verstand van analisten.” Foto Robin van Lonkhuijsen

Door internationale samenwerking slagen geheime diensten erin het strengere nationale toezicht deels te omzeilen, zegt Richard Aldrich, de Britse hoogleraar internationale veiligheid, terecht (Hoe geheime diensten de media in hun greep houden, 7/8). Dat toezicht wordt ook al diffuser door interdepartementale samenwerking binnen ‘taskforces’ op het gebied van nationale veiligheid, in Nederland zelf. Toezicht is hard nodig – zie onder meer de manipulatieve berichtgeving van de AIVD rond het islamitische Haga Lyceum.

Veel AIVD’ers vinden ‘hun dienst’ in korte tijd onherkenbaar veranderd. Er is zoveel personeel bijgekomen dat zij hun eigen collega’s niet meer (her-)kennen. Voortschrijdende algoritmetechnieken, als wonderen omarmd, hekelen het menselijke verstand van analisten.

Alex Younger, directeur van de Britse Secret Intelligence Serivce (‘MI6’), zei in een zeldzaam publiek optreden, eind vorig jaar aan de Schotse universiteit van St Andrews, dat humint – van ‘human intelligence’; het runnen van menselijke bronnen – wat hem betreft nooit verdwijnt. „Wij zullen altijd intenties en aspiraties van mensen in andere landen moeten begrijpen. Zelfs in tijden van kunstmatige intelligentie heb je menselijke intelligentie nodig.”

Pas in 2002 leerde de AIVD voorzichtig in het buitenland opereren en stuurde medewerkers en agenten op pad. Nederland is – behalve in de jaren 1940-’45 – nooit een land van spionnen geweest. Het is niet offensief en niet uitgekookt genoeg, mist Amerikaanse gedrevenheid, Franse accuratesse, Duitse grondigheid en Britse flair om het Nederlandse inlichtingenwerk naar een geraffineerd plan te tillen.

De AIVD blijft vooral een veiligheidsdienst. Niet zo gek; de noodzaak van een Nederlandse inlichtingendienst is door afwezigheid van doorwrocht buitenlandse beleid gering. Het is geen toeval dat meer geloof en waarde gehecht wordt aan berichten van buitenlandse diensten, hoewel hun bronnen onbekend zijn, dan aan eigen gekende menselijke bronnen.

Voor MI6 is dat onvoldoende, zei Younger. Omdat het Verenigd Koninkrijk vele buitenlandse belangen heeft moet je niet alleen weten wat de tegenstander doet, maar ook zijn gedrag willen sturen. Wel gemaskeerd, omdat spionage nu eenmaal onlosmakelijk is verbonden met het niet openbaren van strategieën die de geschiedenis beïnvloeden. Nederlandse diensten manoeuvreren echter openlijk met officiële ambtsberichten – zoals in de Haga-zaak – als de nationale veiligheid in gevaar zou zijn. Media worden naar hartenlust ingeschakeld in een waar pr-offensief.

Lees ook: Trok de AIVD te zware conclusies?

Maar je moet oppassen met subtiele maar bewuste gedragsbeïnvloeding om de binnenlandse werkelijkheid te veranderen. Deze handelwijze doet denken aan het rechtvaardigden van de inval in Irak in 2003 door de aanwezigheid van massavernietigingswapens te veinzen waardoor de (inter-)nationale veiligheid van de Verenigde Staten en de westerse bondgenoten in gevaar zou zijn.

Kunnen we nog langer vertrouwen op betrouwbare, objectieve mededelingen van de Nederlandse veiligheidsdiensten? Zodra berichtgeving van de AIVD zo wordt gemoduleerd dat zij willens en wetens menselijk gedrag direct beïnvloedt, verdient dat een zeer kritische houding van alle burgers, politici, de media en van alle toezichthouders. Ja, dan is de AIVD onherkenbaar veranderd. Reden genoeg om het toezicht niet alleen internationaal maar ook nationaal – bij andere betrokken ministeries – drastisch uit te breiden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.