De politieke crisis in Italië in zes zinnen

Motie van wantrouwen Salvini wil 'zijn’ kabinet zo snel mogelijk ten val brengen. Zijn tegenstanders proberen nieuwe verkiezingen te voorkomen.

Tussen de politieke schermutselingen door blijft vicepremier Matteo Salvini onvermoeibaar campagne voeren, altijd bereid tot selfies. Zondag was hij in Taormina, Sicilië.
Tussen de politieke schermutselingen door blijft vicepremier Matteo Salvini onvermoeibaar campagne voeren, altijd bereid tot selfies. Zondag was hij in Taormina, Sicilië. Foto Antonio Parrinello/Reuters

Het gevecht is begonnen in Italië. De fractieleiders in de Senaat konden het maandagmiddag niet eens worden over de vraag wanneer er wordt gestemd over de motie van wantrouwen die vicepremier Salvini tegen zijn eigen premier Conte heeft ingediend. Het is een procedurekwestie die grote consequenties heeft voor de vraag of en wanneer er vervroegde verkiezingen komen. Dinsdagmiddag moet nu de voltallige Senaat stemmen over de agenda. Salvini’s tegenstanders willen voorkomen dat de stemming woensdag al op de agenda komt en mikken op volgende week. Midden in de vakantie maakte Italië zich op voor een fel politiek gevecht. De crisis in zes zinnen.

1. Salvini wil doorpakken en snel kiezen

Voor Matteo Salvini is het de gok van zijn leven. Hij zegde donderdag ineens de coalitie met de Vijfsterrenbeweging op, liet vrijdag een motie van wantrouwen tegen ‘zijn’ premier indienen en haalt nu alles uit de kast – waaronder 1.500 selfies zaterdag op zijn ‘beach tour’ – om zo snel mogelijk verkiezingen af te dwingen en te voorkomen dat zijn tegenstanders een list verzinnen. Hij droomt ervan alleen te kunnen regeren en vraagt de Italiaanse kiezers „de volledige macht”, iets wat na het fascisme in Italië niemand heeft gedaan. Hij belooft alvast forse belastingverlaging. Salvini wil zijn „consensus kapitaliseren”, zei premier Conte. De 34 procent bij de Europese verkiezingen bezegelen zijn dominante rol. Maar bij de verkiezingen vorig jaar maart kreeg zijn Lega 17 procent, goed voor 58 van de 321 zetels in de Senaat en 125 van de 630 in de Kamer van Afgevaardigden.

Lees meer over de ‘beach tour’ van de vicepremier deze zomer: Salvini deelt de lakens uit, ook in zijn zwembroek

2. Een rechts-nationalistisch partijtje lift graag met hem mee

Zeker bij een vertrouwensstemming, maar waarschijnlijk ook bij verkiezingen, heeft Salvini steun nodig. Op regionaal en lokaal niveau heeft hij het afgelopen jaar samengewerkt met de hard-rechtse partij Fratelli d’Italia (18 Senaatszetels). Partijleider Giorgia Meloni doet graag mee, met als enige voorbehoud dat ze vóór eventuele verkiezingen afspraken wil maken over de verdeling van posten.

3. Forza Italia (Berlusconi) aarzelt: wel of niet onder Salvini?

Ook Forza Italia (62 Senaatszetels) werkt op lokaal en regionaal niveau samen met de Lega van Salvini. Dit rechtse blok heeft het afgelopen jaar zijn positie aanzienlijk versterkt. Hoewel Salvini al maanden de dominante partij is in dat rechtse blok, bleef Berlusconi, nu 82, steeds praten over samenwerking op basis van gelijkwaardigheid. Nu aarzelt hij. Een rechtse regering met Salvini als premier lijkt in handbereik als Forza Italia meewerkt. Maar Berlusconi heeft zich de afgelopen maanden juist geprofileerd als een redelijk centrum-rechts alternatief voor het eurosceptische en tegen migranten gerichte populisme van Salvini. Moet zijn groep nu ónder Salvini gaan werken? Vraag is wat er überhaupt over zou blijven van Forza Italia bij nieuwe verkiezingen. In peilingen is de partij gekrompen naar 6 procent. Bovendien rommelt het en accepteert lang niet iedereen zijn leiderschap meer.

4. De Vijfsterren proberen tijd te winnen

Na maanden door de mangel te zijn gehaald door Salvini zijn de Vijfsterren nu gedumpt als coalitiepartner. Maar: ze zijn nog steeds de grootste partij (107 Senaatszetels). De partij is zwaar aangeslagen en probeert vervroegde verkiezingen te voorkomen. Inspirator Beppe Grillo, de komiek die zich de afgelopen maanden wat op de achtergrond heeft gehouden, pleitte zondag voor een anti-Salvini coalitie „om Italië te redden van de nieuwe barbaren”. Maar met wie?

5. Centrum-links is, zoals zo vaak, verdeeld

Met de 51 Senaatszetels zou de centrum-linkse Democratische Partij (PD) de basis voor een gelegenheidscoalitie tegen Salvini kunnen leggen. Voormalig partijleider Renzi pleitte hier zondag voor. Hij zei dat Salvini rampzalige plannen heeft op economisch gebied en een haatzaaier is, en dat voor het grotere belang inhoudelijke geschillen met de Vijfsterren moeten wijken. Maar de in maart aangetreden partijleider Zingaretti verwacht dat vervroegde verkiezingen op termijn onvermijdelijk zijn en dat de PD Salvini in de kaart zou spelen door in een overgangskabinet de verantwoordelijkheid te nemen voor een pijnlijke begroting. Waarbij ook speelt dat nieuwe verkiezingen hem de kans geven om de aanhangers van Renzi binnen de partij weg te werken.

6. De president moet deze politieke knopen ontwarren

De crisis komt op een gevoelig moment: het kabinet zou bezig moeten zijn met de nieuwe begroting. Als er niet wordt bezuinigd, treedt automatisch een met de EU als garantie afgesproken btw-verhoging in werking; dat zou het nog moeilijker maken om Italië weer te laten groeien. Uiteindelijk besluit de president of het parlement wordt ontbonden en er nieuwe verkiezingen komen. Bij dat besluit zal de verankering in Europa misschien wel de belangrijkste overweging zijn.

Update (14 augustus 2019, 8.25 uur): Dit artikel is aangepast om te verduidelijken dat Salvini liefst wil dat woensdag al wordt gestemd.

Correctie (14 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel werd partijleider van Fratelli d’Italia Giorgia Meloni foutief aangeduid als Giovanna Meloni. Dat is hierboven hersteld.