foto iStock

‘China klopt al lang aan de deur bij het Noordpoolgebied’

Interview | Stephanie Pezard | RAND Corporation Het Noordpoolgebied wordt steeds meer een speelterrein voor grootmachten, ziet onderzoeker Stephanie Pezard. Deel 1 van onze serie over de interesse voor de Noordpool.

Er is door klimaatverandering een toenemende interesse in de Noordpool. Een traditioneel arctische staat als Rusland bouwt gestaag aan een vloot ijsbrekers en vaste (militaire) infrastructuur in het gebied. Maar ook een grootmacht als China noemt zich tegenwoordig een near Arctic state, onder meer loerend naar het grondstoffenpotentieel. Daardoor zijn de VS – nooit erg geïnteresseerd in de Noordpool – sinds een paar jaar ook wakker, zegt Stephanie Pezard, gespecialiseerd in vraagstukken over het poolgebied bij de Amerikaanse denktank Rand Corporation.

Waarom is China zo assertief?

„In hun strategische visie over de Noordpool maken ze heel duidelijk dat ze de Noordelijke Zeeroute boven Rusland zien als een commerciële handelsroute. Het idee is dat er handelsrelaties moeten worden opgebouwd en dat zo een infrastructuur ontstaat die gunstig is voor de Chinese wereldhandel. Ze zijn daar al lang mee bezig.

In 2013 lag er een vrijhandelsakkoord met IJsland, dat daar vanwege de voorgaande bankencrisis wel oren naar had. Op Groenland zijn ze bezig met het delven van grondstoffen. En al die reeds bestaande activiteiten komen in China’s Noordpool-strategie samen. Ze zijn al in 2013 waarnemer geworden in de Arctic Council, het beraad van landen met grondgebied in de poolcirkel. Ze kloppen al lang nadrukkelijk aan de deur om een grotere rol op te eisen.”

In het Westen schrikken we dan. Oei, een assertief China: dat is een bedreiging voor onze veiligheid.

„Een nieuwe Koude Oorlog, een oorlog om grondstoffen op de Noordpool: veel mediaberichten hebben een alarmistische toon. Dat is eerlijk gezegd niet wat ik zie. Staten waken over hun economische belangen, dus ook China. Bovendien heeft iedereen te maken met de gevolgen van klimaatverandering, die zijn weerslag heeft op kustgemeenschappen, de natuur, visserij en noem maar op. Daarnaast hebben ze natuurlijk een enorme behoefte aan grondstoffen, of dat nu gaat om olie of om zaken als vis om de bevolking te voeden. Dus is het heel logisch dat ze daar actief zijn en proberen afspraken te maken. Maar voor alle andere Arctische staten geldt dat eigenlijk ook.”

Hoe gaan de grootmachten momenteel met elkaar om in het Arctisch gebied?

„Tot nu toe is het alle landen altijd gelukt in gesprek te blijven. Zo is er een tijd terug besloten om geen visserij toe te staan in de Noordelijke IJszee. Rusland en de VS hebben zonder al te veel problemen afspraken gemaakt over vaarroutes in de Beringstraat. Samenwerking wint het nu vrijwel altijd.

„Aan de andere kant moet je ook niet naiëf zijn. Rusland bouwt militaire bases in de poolcirkel, al is dat vaak herstelwerk uit de Koude Oorlog. En als een natie puur commerciële doelen najaagt, zoals China, blijft dat natuurlijk niet altijd daartoe beperkt. Hoe groter de economische belangen, hoe groter uiteindelijk ook het strategische belang.

„Neem het Noorderlicht-observatorium dat de Chinezen samen met de IJslanders in Noord-IJsland runnen. Kijken zij daar echt alleen naar het noorderlicht, of ook naar ándere zaken? Allemaal terechte vragen.”

Het lijkt erop dat de Russen vooral willen profiteren van de Chinese interesse en dat de Amerikanen vooral reactief zijn.

„De VS handelen inderdaad vanuit het idee van strategische concurrentie. Daar hebben ze een template voor en dat passen ze toe, of het nou om de Noordpool, Iran of de Zuid-Chinese Zee gaat. Dat is iets anders dan een op maat gemaakt plan hebben voor de Noordpool. De VS zijn een poolstaat vanwege Alaska, maar de Noordpool voelt voor de meeste Amerikanen ver weg. Dat geldt in zekere zin dus ook voor hun politieke leiders.”

En Rusland? Dat is veruit de grootste en actiefste speler in de poolcirkel, ook omdat ze het meeste grondgebied hebben.

„Voor de Russen is er ook een militair belang. Ze hebben de Noordelijke vloot en nucleaire onderzeeërs op het schiereiland Kola die beschermd dienen te worden. Daarnaast is het voor de Russen van belang de lijnen met iedereen open te houden, omdat de Noordelijke vloot natuurlijk ook boven Canada wil kunnen blijven langsvaren.”

Vaarroutes & smeltend ijs

Er zijn tal van modellen beschikbaar, maar geen enkele laat twijfel bestaan: de routes in het Arctische gebied zullen in toenemende mate bevaarbaar zijn gedurende een steeds langere periode, en uiteindelijk het hele jaar door. En er varen, zeker in de zomer, al flink wat schepen. De Russen gebruiken de Noordelijke Zeeroute voor binnenlands vervoer, import van materialen en goederen uit China en export van grondstoffen naar Azië. Vorig jaar september ging ook het eerste westerse containerschip van rederij Maersk bovenlangs van Europa naar Azië. Overigens vergezeld met de mededeling dat dit voorlopig een eenmalige exercitie was.

De vraag bij scheepvaart door Arctische gebied is namelijk: wanneer is het economisch ook lonend om die route te nemen? Dat is een hele rekensom van verzekeringspremies tot voorspelde reistijd. Iets kan technisch haalbaar zijn, maar tegelijk economisch zwaar onrendabel vanwege de risico’s of benodigde aanpassingen aan de vloot of het materieel.

Voor de Noordwestelijke route boven Canada geldt hetzelfde, al varen in dat gebied wel vaker cruiseschepen. Dat roept weer andere vragen op. Bijvoorbeeld: wat doe je als je opeens een boot met duizenden mensen aan boord moet evacueren? Daar is volgens experts nog helemaal geen capaciteit voor.

Canada (Noordwest-passage) en Rusland (Noordelijke Zeeroute) willen daarom strakke regie houden over de routes. Ze weigeren ze te zien als internationale vaarwegen waar iedereen zomaar toegang toe heeft. Het is dicht bij hun kusten en het kan voor allerlei gevaarlijke situaties zorgen als iedereen daar gaat varen; zoals een olieramp. En noordelijke grenzen die voorheen werden afgeschermd door ijs, komen meer en meer vrij te liggen. Daar moet infrastructuur worden aangelegd om het te bewaken. Bovendien maakt smeltende permafrost bestaande infrastructuur instabiel, en dat heeft weer allerlei gevolgen voor kustgemeenschappen in en rond de poolcirkel. Voor hen is de strijd in het Arctisch gebied allang begonnen.

Grondstoffen: wanneer wordt het lonend?

Olie en vooral gas genoeg binnen de poolcirkel. De vraag is alleen: hoe haal je die grondstoffen op een rendabele wijze naar boven? En moet je dat überhaupt wel willen, vanwege de fragiele natuur in het poolgebied?

Schattingen van de United States Geological Survey wijzen uit dat 13 procent van de wereldoliereserves in de poolcirkel te vinden zijn, en maar liefst 30 procent van de wereldgasvoorraad. Maar hoe noordelijker je komt, hoe lastiger het winnen van die grondstoffen wordt. Vooral op de ijszee stelt het potentiële exploitanten van boorplatforms voor problemen. De barre winterse omstandigheden, strenge regelgeving en de nog altijd slechte bereikbaarheid van de vaak afgelegen locaties, zorgen voor hoge exploitatiekosten. En die zijn zeker met de relatief lage olieprijs van nu niet terug te verdienen.

Daarnaast heeft de gas en oliewinning door Rusland, veruit de grootste speler in het gebied, een enorme klap opgelopen door de Europese en Amerikaanse sancties. Daardoor kan het land niet meer rekenen op bewezen technologie uit bijvoorbeeld Noorwegen en heeft het zich tot China moeten richten voor hulp. De Chinezen, hongerig naar grondstoffen, zijn enthousiaste investeerders in Russische projecten in Siberië en de poolcirkel. Zo hebben ze een deelname van zeker 25 procent in het grote vloeibaar gas-project op het Russische schiereiland Yamal. De eerste twee Russische LNG-tankers arriveerden vorig jaar zomer al in China via de Noordelijke Zeeroute, zonder hulp van ijsbrekers.

Territoriale aanspraken: claimen vergt geduld

Het waren de Russen die in 2007 een daad stelden: twee mini-onderzeeërs daalden 4 kilometer onder het Noordpoolijs, waarna een vlag werd geprikt op het continentaal plat waarvan de Russen vinden dat het van hun is. Het was voor alle overige Arctische landen een duidelijke wake up-call, waar het gaat om belangen binnen de poolcirkel.

Toch leverde die actie van Rusland weinig echte geopolitieke spanningen op. Alle Arctische landen, op de VS na, zijn namelijk overeengekomen dat voor dergelijke claims het VN-zeerechtverdrag moet worden gevolgd.

De VN-commissie die deze claims beoordeelt doet er vele en vele jaren over om met adviezen te komen, dus dat zorgt voor een dempende werking op overspannen geopolitieke ruzies.

Als die adviezen er in de toekomst eenmaal wel liggen, over álle claims, dan komen er ook nog bilaterale rondes tussen naties die overlappende aanspraken hebben. Kort gezegd: dit gaat nog wel even duren.

De claims gaan overigens alleen over de zeebodem en wat daaronder ligt. En die bodem moet ook aan bepaalde geologische kenmerken voldoen, wil het überhaupt kans maken om geclaimd te worden. De voornaamste reden voor de claims is eventuele toekomstige olie- en gaswinning. Voor het water dat boven die bodem zit, gelden andere regels. Om het inzichtelijk te maken: mocht een claim ooit worden toegewezen, dan mag het desbetreffende land wel de krabben op de bodem vangen, maar niet de vissen die daar boven zwemmen.

Lees ook: Rusland ruikt kansen in arctisch gebied