Ecologische ramp treft Zimbabwe

Droogte na overstromingen Geen drinkwater, geen stroom en geen geld. Grote droogte heeft in Zimbabwe een aaneenschakeling van problemen veroorzaakt.

Een vrouw wacht tot ze gas kan kopen bij een pompstation.
Een vrouw wacht tot ze gas kan kopen bij een pompstation. Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Het is nog geen vijf maanden geleden dat cycloon Idai het oosten van Zimbabwe onder water zette. Auto’s, huizen en mensen werden in het kolkende modderwater meegesleurd. Bruggen knakten weerloos in de golven. Tientallen Zimbabweanen werden nooit meer terug gevonden. Dat was maart.

De schade in het oosten is nog niet hersteld, terwijl een nieuwe ramp het noorden van het land verlamt. De laagste regenval van de afgelopen eeuw heeft twee van de vier waterdammen die de hoofdstad Harare van drinkwater voorzien, droog gezet. In de derde doet de waterpomp het niet meer. De helft van de 4,5 miljoen bewoners in de hoofdstad en randgemeenten krijgen nu slechts één tot twee keer per week water uit de kraan. De wijken in het noorden van de stad staan al maanden helemaal droog.

De droogte volgt op overstromingen begin dit jaar. Illustratie NRC

„Dat is nu klimaatverandering”, zegt Alisha Moyo, meteoroloog in Zimbabwe. „Overstromingen en droogte, allemaal in een seizoen.” Het weer is van slag. Het regenseizoen dat normaal tussen september en oktober de akkers zompig maakt, verschoof in de afgelopen jaren naar december en januari. Dat zijn de heetste maanden van het jaar, waarin regenwater onmiddellijk verdampt onder de ploertige zon.

Het Climate Change Management Ministerie van de Zimbabweaanse regering schat dat er in het afgelopen jaar ruim 25 procent minder regen viel dan het jaarlijkse gemiddelde. Het regenwater dat het oosten van Zimbabwe onder water zette, stroomde weg naar buurland Mozambique. Ook na de overstromingen bleef het grondwaterpeil in de rest van het land historisch laag.

De tegenvallende regens hadden geen ramp hoeven worden, als Zimbabwe zich had gewapend tegen de voorspelde veranderingen. Maar daarvoor is het economisch verval van dit land te structureel, te langdurig. Twintig jaar van politieke onrust, financiële chaos en internationaal isolement hebben Zimbabwe kwetsbaar gemaakt voor een ecologische ramp die nu mensenlevens kost. „Vandaag zijn er twee doden gevallen als gevolg van tyfus’’, zegt Hardlife Mudzingwa van de Harare Community Water Alliance over de telefoon. In het afgelopen jaar telde hij al 850 gevallen van tyfus.

Diarree waart door de hoofdstad. „Mensen kunnen nu alleen nog met de emmer naar de pomp en drinken vervuild drinkwater. De waterzuivering is in veel delen van de stad kapot. Door lekkende pijpen verliezen we ook nog water dat wel goed is. De infrastructuur stort in door wanbeleid, corruptie en economisch verval’’, zegt Mudzingwa. Door gebrek aan buitenlandse valuta heeft de Zimbabweaanse regering te weinig geld om chemicaliën te kopen om het water te zuiveren.

Stroomuitval

De buitenlandse investeringen waar de regering van president Emmerson Mnangagwa na de staatsgreep tegen Robert Mugabe in 2017 op hoopte, zijn uitgebleven. Na Mugabe’s 37 jaar aan de macht slaagde zijn opvolger er niet in om geldschieters te overtuigen dat de tijden in Zimbabwe zijn veranderd. Bij de verkiezingen in augustus vorig jaar schoten soldaten met scherp op ongewapende oppositieaanhangers. Er vielen doden.

Lees ook: Wachten op uitslag in Zimbabwe, maar het kwaad is al geschied

Sindsdien zijn buitenlandse valuta zo schaars dat de regering zich genoodzaakte voelde om commissie te heffen op het geld dat gevluchte Zimbabweanen vanuit het buitenland naar hun achtergebleven familieleden stuurden. In juni werd het gebruik van buitenlandse valuta, zoals Amerikaanse dollars, euro’s en Zuid-Afrikaanse randen helemaal verboden om de lokale munteenheid te stutten. Nu staat ook de Centrale Bank droog.

Het uitblijven van de regens heeft een nieuw economisch drama veroorzaakt: stroomuitval. De machtige Zambezi rivier die vanuit Zambia de Kariba-dam in het noorden van Zimbabwe van water voorziet, stond in de afgelopen vijftig jaar nog nooit zo laag. Daardoor kan de dam veel minder stroom opwekken. „Kariba produceert nu nog geen 40 procent van de stroom die we in voorgaande jaren kregen”, zegt de burgemeester van Harare, Herbert Gomba. „We hebben stroom nodig om water naar de huishoudens te kunnen pompen.”

Omdat ook kolencentrales zijn komen stil te liggen door achterstallig onderhoud en opgedroogde kapitaalstromen, zitten Zimbabweanen nu gemiddeld achttien uur per dag zonder stroom. Klinieken en ziekenhuizen zitten zonder stroom. Omdat de elektriciteit vaak pas na negen uur ’s avonds weer terugkeert, zijn veel fabrieken alleen ’s nachts open. De dag is nacht geworden in Zimbabwe.

Door de stroomuitvallen van achttien uur per dag moet ook dit water, dat met een elektrische pomp uit de grond wordt gehaald, 's nachts getapt worden. Foto Philimon Bulawayo/Reuters

Door de stroomuitval heeft de industrie sinds juni ruim 200 miljoen dollar aan productie verloren, volgens cijfers van de Zimbabweaanse Kamer van Koophandel. De inflatie is opgelopen tot 175 procent. De regering wil stroom importeren uit buurland Zuid-Afrika, en wil investeren in groene energie zoals zonne-energie. Maar ook daar is geld voor nodig dat de economie niet produceert.

In 2011 wist de Zimbabweaanse regering een lening van 144 miljoen dollar los te peuteren bij de Chinezen. „Maar de Chinezen geven geen geld, ze geven al hun eigen materialen en brengen hun eigen mensen. De helft van de beloofde steun is nooit gekomen omdat de regering uitstaande leningen niet kan uitbetalen”, zegt burgemeester Gomba, lid van de oppositiepartij MDC. Hij slaakt een diepe zucht over de telefoon. Het is al laat in de avond en zijn ambtswoning zit ook zonder stroom. „Ik heb alleen wat stroom van een zonnepaneel zodat ik mijn telefoon kan opladen. Ik mag niet klagen, ik woon in een goede wijk van de stad. Maar ik kan niet zwemmen in een wereld van weelde als mijn mensen lijden.”