Opinie

Het INF-verdrag is dood, hoog tijd voor een nieuw multilateraal verdrag

Ontwapening

Commentaar

Het is deze week 74 jaar geleden dat twee atoombommen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki een eind maakten aan de Tweede Wereldoorlog. Die afschuwwekkende explosies hebben paradoxalerwijs de wereldvrede gedurende de Koude Oorlog bevorderd. Wederzijdse afschrikking met nucleaire wapens tussen de VS en Sovjet-Unie was een schijnoplossing. Het leverde een levensgevaarlijke vrede op, met groot risico dat misverstanden nog altijd konden leiden tot totale vernietiging van het leven op aarde. Het nu tamelijk krankzinnige ogende concept van Mutual Assured Destruction (MAD) was een serieuze optie, Doe Maar zong over „carrière maken totdat de bom valt” en voor de generaties die opgroeiden in de jaren 70 en 80 in het Westen was ‘doemdenken’ – het neologisme van de televisiecabaretiers Kees van Kooten en Wim de Bie – even reëel bestaand als het socialisme aan de andere kant van het IJzeren Gordijn.

Een reeks verdragen tussen de wereldmachten legde op den duur de nucleaire dreiging aan banden. Het gaat om overeenkomsten met namen als ABM, INF en START. Het Anti-Ballistic Missile (ABM)-akkoord maakte in 1972 een eind aan de snelle raketten die intercontinentale nucleaire raketten konden neerhalen – en zo dus hun afschrikwekkende werking verminderden. Dat akkoord verliep dertig jaar later en de Amerikanen zagen in 2002 geen reden dit nog te verlengen.

Inmiddels is de geopolitieke situatie veranderd. Rusland is onder president Vladimir Poetin opnieuw een militaire grootmacht van belang geworden. Daarnaast gaat nu ook van China een geloofwaardige nucleaire dreiging uit. Tegen de achtergrond van die multipolaire wereldorde verliep op 2 augustus definitief het verdrag gericht op de controle op zogeheten Intermediate-Range Nuclear Forces (INF), ofwel ballistische middellangeafstandsraketten. Het gaat hierbij om raketten die een rechtstreekse bedreiging vormen voor Europa.

Sommige waarnemers beschouwen het INF-akkoord als een symbool, dat slechts de illusie van veiligheid gaf. Anderen wijzen er echter op dat met de onwil tussen de Russen en de Amerikanen om te komen tot nieuwe afspraken over de raketten voor de middellange afstand het klimaat is verslechterd om volgend jaar te komen tot een verlenging van het zogeheten New START-akkoord. Dat is bedoeld om de aantallen intercontinentale raketten te reduceren. Als dat niet lukt, zo waarschuwde Clingendael-vorser Ko Colijn eerder dit jaar, dreigt in 2021 voor het eerst sinds de jaren 60 een tijdperk aan te breken zonder wapenbeheersing. De gevolgen daarvan zijn een mogelijke nieuwe wapenwedloop en grotere risico’s op ongelukken.

Het Nederlandse kabinet blijft in de steeds onzekerder wordende internationale omgeving inzetten op twee onderling schijnbare tegenstrijdige doelstellingen: ontwapening door internationale inzet voor een verbod op nucleaire wapens en tegelijkertijd afschrikking. Namelijk door het mogelijk uitvoeren van nucleaire taken in NAVO-verband. Want inderdaad, het Koude Oorlog-concept van de „wederzijds verzekerde vernietiging” mag dan verbleekt zijn in de collectieve herinnering, maar het is nog springlevend als het gaat om de afspraken die de productie en het gebruik van waterstofbommen moeten reguleren. Het is daarom ook van het grootste belang dat Nederland, nu de Europese inspanningen om het oude INF-akkoord nieuw leven in te blazen zijn mislukt, zich in internationaal verband blijft inzetten voor een nieuw multilateraal akkoord voor de beheersing van nucleaire raketten met een bereik van tussen de 500 en 5.500 kilometer. Het moet mogelijk zijn de Verenigde Staten, de Russische Federatie én China te overtuigen van het overduidelijke belang van wapenbeheersing om vrede en voorspoed in de wereld te waarborgen.

Het doemdenken van de jaren 70 en 80 heeft plaatsgemaakt voor een eindeloze reeks films en series op Netflix waarin een postapocalyptische wereld centraal staat. In die dystopische verhalen zijn politieke leiders vaak vervangen door ongrijpbaar grote bedrijven. De werkelijkheid lijkt fictie te overtreffen nu Elon Musk met zijn ruimtevaartbedrijf SpaceX meer macht projecteert dan de parodie op het presidentschap die Donald Trump opvoert. De vrees voor de uiterste consequentie die de inzet van nucleaire wapens kan hebben, is getransformeerd in een lucratieve markt voor morbide toekomstvoorspellingen. Maar de risico’s op volledige wederzijdse vernietiging zijn helaas geen fictie. En zij nemen toe, indien de wapenbeheersing inderdaad ten einde zou komen. Het is dus van het allergrootste belang dat Nederland, en de Europese Unie, hiertegen met nieuw elan in het geweer komen.