Opinie

El Paso bewijst weer dat de ‘eenzame wolf’ allang niet meer zo eenzaam is

De ombudsman

De ‘eenzame gek’, dat getroebleerde maar gekoesterde journalistieke personage dat zich in columns en op opiniepagina’s dankbaar liet gebruiken door iedereen die de ontsporingen van een ideologie of religie niet onder ogen wilde zien, maar tegelijk een figuur van wie er zoveel opdoken dat hij eigenlijk allang niet meer eenzaam was, die trouwens ook zoveel te beweren had over onze apocalyptische situatie wat strookte met wat je in kranten, boeken en in een enkel partijprogramma kon lezen – en die dat nota bene vastlegde in een filosofisch doortimmerd manifest met voetnoten, citaten en bronnen - dus met andere woorden een figuur van wie je ging twijfelen of hij wie weet ook niet eens zo gek was, dát personage dus – hij is niet meer de oude.

Na de bloedbaden in Christchurch in maart dit jaar en El Paso vorige week, is een conclusie onontkoombaar die al boven de markt hangt sinds de terreur van Anders Breivik op het Noorse eiland Utoya in 2011. Deze daders zijn, eenzaam of niet, rechts-extremisten die handelen vanuit een ideologie, een radicalisering van het idioom van massa-immigratie, vreemde overheersing en verlies van raciale identiteit.

Natuurlijk valt over hun persoonlijke achtergrond veel meer te zeggen, over hun sociale isolement, vervreemding en wie weet hang naar online roem – zoals NRC-redacteur Wouter van Noort deze week deed in zijn column. De causale link naar terrorisme is nooit eenduidig. Maar dat zulk handelen een ideologische drijfveer heeft, is niet langer over het hoofd te zien, zoals dat bij islamitische terroristen al lang het geval is. Met psychologiseren alleen kom je er nu eenmaal niet, zodra het gaat om politiek geweld.

Ook deze krant, die net als veel andere jaren worstelde met de berichtgeving over terrorisme (en er een lemma aan wijdde in het Stijlboek) wond er geen doekjes om: het manifest van de dader in El Paso, met zijn angst voor „culturele en etnische vervanging”, had „echo’s van de boodschap die Trump aanhoudend verkondigt”, aldus het Commentaar. Waarmee geen direct verband werd gelegd tussen die woorden en de daad, maar wel een indirect. Tegelijk dook de krant in de duistere wereld van online sites als 8chan, een broeinest van paranoïde alt-right theorieën en extremisme. De Volkskrant deed dat trouwens eerder ook, in onderzoek naar Nederlands rechts-extremisme.

Die nieuwe zakelijkheid betekent mogelijk een omslag in het eenzijdige ritueel van schuld en collectieve verantwoordelijkheid dat bij elke terreurdaad wordt opgevoerd, nu al bijna twintig jaar.

De spelregels van dat blame game zijn helder. De belangrijkste: de anderen hebben het altijd met zijn allen gedaan, de jouwen nooit. Beroep je dus, als het om jouw ‘kant’ gaat, op individuele verantwoordelijkheid, maar eis van de tegenpartij altijd direct collectieve verantwoording.

De voorbeelden zijn legio en divers, ook in NRC, vanaf de politieke moord op Pim Fortuyn en de kogel die „van links kwam” en een verhit debat over ‘demonisering’ dat vooral over en weer hakken in het zand opleverde.

Van moslims wordt nu al jaren keer op keer op hoge toon geëist dat ze zich ‘distantiëren’ van terreurdaden. Tegelijk beweren apologeten dat daders van aanslagen geen ‘echte’ moslims zijn, omdat de islam een religie van vrede is (een sofisme dat doet denken aan de redenering dat ‘Verlichtingsfundamentalisten’ niet bestaan omdat de Verlichting tegen fundamentalisme is). Of dat het helemaal niets te maken heeft met de islam, laat staan met hen. Een variant is de omstreden uitspraak van een Amerikaanse politica dat „sommige mensen” op die septemberdag in 2001 „iets” hadden gedaan. Subtekst: dat moslims erop werden aangesproken was eigenlijk erger dan het „iets”.

Keerzijde: toen de neonazi Breivik moorddadig tekeer ging op het eiland Utoya en daar 69 jonge leden van de Noorse sociaaldemocratische partij in koelen bloede executeerde – met als doel een Europese oorlog tegen de islam te ontketenen – steeg in rechtse kringen verontwaardigd geweeklaag op dat dit natuurlijk helemaal niets te maken had met hun eigen radicale islamkritiek. Al haalde Breivik in een vuistdik manifest talloze bronnen aan, ook Nederlandse. De dubbele moraal was ook hier dubbeldik: moesten we de woorden van Mohammed B. volgens islamcritici vooral letterlijk nemen, de teksten van Breivik waren uiteraard hersenspinsels van een eenzame gek. Al schreef één columnist tenminste dat hij onder de indruk was van Breiviks manifest.

Bij terrorisme lijkt er in een gepolariseerde publieke cultuur zo geen middenweg tussen totale individuele onschuld voor de eigen partij in een debat en loodzware collectieve schuld voor de anderen. Dat staat zakelijke analyse in de weg.

Zou die patstelling tot het verleden gaan behoren, nu de terreur zo duidelijk van diverse kanten komt? De berichtgeving over de achtergrond van de dader van El Paso, inclusief de publieke retoriek van Trump en het alt-right netwerk online, is in elk geval terecht en terzake. Na El Paso is het onmogelijk om terreur van racistisch rechts af te doen als een medisch randverschijnsel.

Identificatie is daarbij niet aan de orde. De islam ‘is’ niet hetzelfde als extremistische varianten ervan, zoals rechts populisme niet per definitie radicaal is. Maar ze staan ook niet compleet los van elkaar. Politici met extreme retoriek over de ondergang van blank Europa dienen zich, zoals het Commentaar van de krant stelde, rekenschap te geven van de lading van hun woorden – zo goed als zolderkamer-imams die de toorn van Allah afroepen over afvalligen en spotters.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.