Telefoontjes als vorm van goedkope ‘oorlogvoering’

Beïnvloeding Een bekende tactiek: met het lastigvallen van familieleden van Nederlandse luchtmachtpiloten wil Rusland invloed uitoefenen op een missie in de Baltische staten.

Een Nederlandse F-16 vertrekt vanaf vliegbasis Volkel. Foto Robin van Lonkhuijsen
Een Nederlandse F-16 vertrekt vanaf vliegbasis Volkel. Foto Robin van Lonkhuijsen

Bij een commandant van een Duitse eenheid in een van de Baltische staten werd enkele jaren geleden kinderporno aangetroffen op zijn computer. Dat leidde uiteraard tot grote onrust, maar al vrij snel werd duidelijk dat de gewraakte beelden van buitenaf op de computer waren gezet. Het was een actie van hackers, die waarschijnlijk banden hadden met Rusland.

Het verhaal, dat in Nederlandse defensiekringen geregeld wordt opgedist als waarschuwing, laat zien dat Rusland graag stookt bij de NAVO-troepen in de Baltische staten. Daarin past ook het telefonisch lastig vallen van de echtgenotes van Nederlandse F-16-piloten, die begin 2017 door het Baltische luchtruim vlogen. Het ministerie van Defensie bevestigde vrijdag berichtgeving daarover in De Telegraaf, maar gaf verder geen commentaar.

Fake news

„Het is verrassend dat dit zo naar buiten komt, maar niet verrassend dat het is gebeurd”, zegt veiligheidsexpert Dick Zandee van Instituut Clingendael. „Door echtgenotes thuis op te bellen kun je onrust zaaien in de hoop de steun van het thuisfront voor de Baltische operatie te verminderen.” Eerder werden er volgens Zandee via sociale media valse berichten verspreid over NAVO-militairen die zich zouden vergrijpen aan jonge vrouwen. „Dit fake news was bedoeld om de steun van de lokale bevolking voor de NAVO te ondergraven – zonder succes overigens.”

In deze gevallen zijn de Russische pijlen vooral gericht op operatie Enhanced Forward Presence. Onder die vlag is de NAVO al enige jaren met troepen en materieel aanwezig in oostelijke lidstaten, ter geruststelling van die staten en ter afschrikking van Rusland. De operatie ergert de Russen, die op allerlei manieren zand in de NAVO-machine proberen strooien. Een manier is het veelvuldig verstoren van signalen in het elektromagnetisch spectrum, waardoor NAVO-voertuigen in bijvoorbeeld Litouwen geregeld hun gps-navigatie niet kunnen gebruiken. Een andere manier is beïnvloeding van betrokken bevolkingsgroepen via onder meer sociale media.

„Die beïnvloeding is vaak vooral gericht op de eigen bevolking in Rusland, waar fake news moet zorgen voor steun aan het anti-NAVO-beleid”, zegt Zandee. „Voor een kleiner deel is die gericht op de bevolking in de NAVO-landen.” Dat laatste is niet altijd even effectief, stelt Zandee vast: „Het fake news werd snel weerlegd en het is niet moeilijk om maatregelen te nemen om bijvoorbeeld zo’n belactie te voorkomen.” Nederlandse militairen mogen voortaan allen alleen via beveiligde kanalen telefoneren, verschijnen alleen met hun voornaam en rang in de media en zetten niet hun hele privé hebben en houwen op een internetplatform.

Bekijk hier het dossier van NRC over de Russische cyberaanval die in 2018 verijdeld werd door de MIVD: Dossier Russische spionage

Ondermijning van cohesie

Die voorzorgsmaatregelen zijn ook genomen omdat Rusland het domein van sociale media tot een speerpunt heeft gemaakt. Rusland geeft naar verhouding veel geld uit aan defensie, maar kan in absolute bedragen niet op tegen de twee andere grootmachten, de Verenigde Staten en China. Om die reden hebben de Russen enkele terreinen gekozen waarop ze uitblinken. Voorbeelden zijn luchtafweersystemen, die ook geleverd zijn aan Turkije, apparatuur voor het elektromagnetisch spectrum (denk aan de stoorsignalen in de Baltische staten), hypermoderne tanks, cyberacties, waarbij aan het Kremlin gelieerde groepen energiecentrales in Oekraïne stillegden en dus beïnvloeding via sociale media.

Die laatste vorm van ‘oorlogvoering’ is goedkoop en kan zowel worden gebruikt om de eigen kracht te tonen – dan wel te suggereren – als om de tegenstander te verzwakken. Een voorbeeld van het eerste zijn berichten over de hypersone raket die Poetin laat bouwen en die inderdaad zeer afschrikwekkend is – als de berichten kloppen. Een voorbeeld van het tweede is de vermeende Russische steun voor de gelehesjesbeweging in Frankrijk, waarnaar de Franse veiligheidsdiensten onderzoek doen volgens onder meer de Britse krant The Times.

„De beïnvloeding is gericht op het ondermijnen van de maatschappelijke cohesie in het westen”, zegt Zandee. „Dat is niet nieuw, dat gebeurde tijdens de Koude Oorlog ook door de Sovjet-Unie, die indirect financiële steun gaf aan antikernwapenbewegingen in het westen.” In die periode (1945-1991) deed het Westen aan beïnvloeding in de landen van het toenmalige Oostblok, zegt Zandee. „Met propaganda-uitzendingen van Radio Free Europe”.

Het is aannemelijk dat ook de NAVO-landen zich nu ook niet onbetuigd laten in wat wel het ‘informatie-conflict’ wordt genoemd. Wat bijvoorbeeld Nederland doet aan beïnvloeding, is niet bekend. Bij een studiebijeenkomst deze zomer lichtte luitenant-kolonel Patrick Dekkers, commandant van het Defensie Inlichtingen en VeiligheidsInstituut, wel een tip van de sluier op over de ideeën bij de krijgsmacht: „We moeten gaan kijken naar ‘personae’, naar avatars, naar Twitteraccounts.” Het is dus denkbaar Defensie op een gegeven moment zelf accounts opzet, al dan niet onder een schuilnaam. Dekker: „Daar kun je beïnvloeden wat mensen te zien krijgen, onder meer door grootschalige microtargeting op bijvoorbeeld Facebook.” En die mensen kunnen heel goed wonen in Rusland.