In de bieb kunnen ze elkaar tóch zien

Inreisverbod Het inreisverbod dat Trump na zijn aantreden instelde, heeft veel Iraanse families van elkaar gescheiden. Wie al in de VS was, kan er niet uit; wie er níét was, kan er niet in. Maar er is een plek om elkaar toch te ontmoeten: een bibliotheekje precies op de grens met Canada.

De Haskell Free Library, op de grens van Canada en de VS.
De Haskell Free Library, op de grens van Canada en de VS. Foto Yeganeh Torbati/Reuters

Aan de boeken besteden ze geen aandacht. Borna, een Iraanse twintiger, heeft alleen oog voor zijn moeder, Tamineh, en zijn vader, Amir. Drie jaar hebben ze elkaar niet gezien, nu zitten ze samen op een bank met een bloemenpatroon te praten over zijn leven in de VS en het familienieuws uit Iran. Ze maken selfies.

Achter hen, in de stijlvolle leeszaal met glas-in-loodramen en krakend parket, staan kasten met versleten kinderboeken als Diary of a Spider en Giraffes Can’t Dance. Diagonaal over de vloer loopt een zwarte lijn. Ze zitten in Canada, maar als ze opstaan en over de lijn stappen, zijn ze in Amerika.

Borna, een ontwikkelaar van videogames, kwam vier jaar geleden naar de Verenigde Staten om te studeren en woont nu in Dallas. Voor de gezinsreünie vloog hij naar Boston, een vlucht van zo’n drieënhalf uur, vanaf daar ging hij met de auto, nog eens ruim drie uur. „Het was een behoorlijke reis. Maar het was het waard, want het is de enige manier.” En bovendien: zijn ouders hebben nog veel langer gereisd en veel meer geld uitgegeven om hier vandaag te kunnen zijn.

Amir en Tamineh vlogen van Teheran naar Montreal, zo’n achttien uur in de lucht, en legden daarna nog ruim 150 kilometer af om bij de bibliotheek te komen. Ze zijn zichtbaar blij en opgewonden nu ze hun zoon zien, ook al is het maar even. „Het is een geweldige ervaring voor ons”, zegt Amir.

Eigenlijk is het onmogelijk voor ouders en zoon om elkaar te ontmoeten, wegens het Amerikaanse inreisverbod voor inwoners uit zeven landen, waaronder Iran. Door dat verbod, ingesteld door president Donald Trump na zijn aantreden in januari 2017, kunnen de ouders de VS niet in. En Borna, die beschikt over een eenmalig visum, kan de VS niet verlaten zonder het risico te lopen dat hij er niet meer in mag. Dan raakt hij zijn werkervaringsplaats bij een bedrijf in Dallas waarschijnlijk kwijt.

Een ontmoeting tussen een Iraanse moeder en haar in de VS studerende zoon.

Foto Yeganeh Torbati/Reuters

Als een ijzeren gordijn scheidt het inreisverbod hem zo van zijn ouders en twee broers in Iran. Sinds 2016, voor de verkiezingszege van Trump, heeft hij hen niet meer gezien. „De situatie wordt steeds slechter voor Iraniërs”, zegt Borna. „Al onder president Obama was de situatie niet goed, want Iraniërs kwamen toen al alleen in aanmerking voor eenmalige visa. Maar onder de huidige president is het verder achteruitgegaan. Het inreisverbod heeft de situatie slechter gemaakt.”

Iraanse families hebben echter de maas in het net ontdekt. Ze kunnen familieleden in de armen sluiten op een unieke ontmoetingsplek: de Haskell Free Library, een historische bibliotheek die precies op de grens tussen de Canadese provincie Quebec en de Amerikaanse staat Vermont is gebouwd. Bezoekers uit beide landen kunnen er van oudsher naar binnen zonder zich te melden bij de douane.

Vandaar de Iraanse familiereünies in de kinderleeszaal. Achter Borna en zijn ouders zitten een moeder en haar zoon aan een tafel, de stoelen dicht naar elkaar toe geschoven. Hij is ingenieur, net als Borna kwam hij naar de VS om te studeren en werkt er nu. Hij nam het vliegtuig van Chicago naar Burlington, een stad in Vermont, en reisde vanaf daar door naar de bibliotheek. Zijn moeder kwam, net als Amir en Tamineh, speciaal voor de ontmoeting over uit Iran.

De voordeur is in Amerika

De bibliotheek gaat behoedzaam om met de vele familiebezoeken. „In de Iraanse gemeenschap is bekend dat je hier bij elkaar kunt komen”, zegt Peter Lepine, een Canadese vrijwilliger van de instelling. „We verbieden het niet, maar we moedigen het ook niet aan. We proberen er geen ruchtbaarheid aan te geven, om problemen met de Amerikaanse grenswacht te voorkomen. Zeker als er nieuwe douanebeambten aantreden, die eerder bij de Amerikaanse grens met Mexico hebben gewerkt, willen ze nog weleens streng zijn. En je wil de douane niet tegen je in het harnas jagen, want zij hebben uiteindelijk de macht.”

Bij de ingang is een mededeling opgehangen: „Familiebijeenkomsten zijn niet geoorloofd”. Maar dat lijkt niet te worden afgedwongen. „De mensen van de bibliotheek waren erg aardig”, zegt Borna. „Heel begrijpend en meewerkend.”

Het is geen toeval dat de Haskell Free Library precies op de Amerikaans-Canadese grens ligt. Het neoklassieke pand – dat op de bovenverdieping ook een theater huisvest – is op initiatief van de financiers, een plaatselijke rijke familie, aan het begin van de twintigste eeuw op de grenslijn gebouwd. Ze wilden dat de culturele instelling ten goede zou komen aan inwoners van beide zijden van de grensgemeenschap: Stanstead in Quebec en Derby Line in Vermont. De twee plaatsen lopen in elkaar over; de bibliotheek heeft in beide een adres.

De helft van het gebouw staat in Canada. De meeste boeken staan net ten noorden van de grens, de uitleenbalie ook. Maar de voordeur is in de VS. Bezoekers uit Canada mogen om het gebouw heen over het trottoir naar de ingang lopen, waardoor ze een boogje maken door Vermont, zonder zich te melden bij een van de drie grensovergangen in de omgeving. „Dat is een privilege, geen recht”, zegt Lepine. „In principe kan de douane tegen een Iraniër zeggen: u mag niet door de Verenigde Staten lopen. Maar dat hebben ze nog niet gedaan.”

Douanebeambten rijden regelmatig langs in patrouillewagens en houden een oogje in het zeil. Soms komen ze binnen als ze vinden dat een bezoek lang genoeg heeft geduurd, vertelt Lepine. „Maar er is tot op heden niemand gearresteerd.”

Binnen markeert een versleten zwarte lijn de grens, diagonaal over de vloer door de gang en de leeszaal met kinderboeken. In het pand kun je er vrij overheen lopen, zoals vroeger ook buiten gebeurde; sommige gasten maken selfies met één been in elk van de twee buurlanden. Er staan Amerikaanse en Canadese vlaggetjes. De sfeer is vriendschappelijk en gastvrij.

De grens is ‘harder’ geworden

De grens tussen de Verenigde Staten en Canada, in totaal 8.891 kilometer lang (inclusief de grens tussen Canada en Alaska), staat bekend als ‘de langste onverdedigde grens ter wereld’. In bossen, over prairies, door meren en op bergen is de lijn veelal onopvallend. Maar de twee buurlanden kennen geen vrij verkeer van personen. Wie oversteekt zonder zich te melden bij de douane, overtreedt de wet. Bovendien houdt de Amerikaanse grenswacht de noordgrens van de VS sinds de aanslagen van 11 september 2001 veel strenger in de gaten. Vroeger volstond een rijbewijs als legitimatie om over te steken, sinds tien jaar is een paspoort verplicht. De van oudsher open en onopvallende grens is sinds 9/11 gestaag ‘harder geworden’, zoals het wordt genoemd.

Iraniërs die vanuit Canada naar de Haskell Library komen, moeten de grens voorzichtig naderen: als ze niet uitkijken, rijden ze recht op de Amerikaanse grenswacht af. Navigatiesystemen suggereren na het intoetsen van de naam van de bibliotheek een route via een douanepost naar de voordeur in Vermont. In plaats daarvan moeten ze de auto parkeren aan Rue Church, in het Canadese Stanstead, aan de zijkant van de bibliotheek, en vervolgens om het gebouw heen naar de voordeur lopen.

Het ging onlangs fout bij de familie van Roya, een Iraanse die dit jaar haar studie bedrijfskunde in Connecticut afrondde. Haar ouders en jongere broer Paya uit Teheran waren met Iraans-Canadese vrienden op weg naar de bibliotheek om haar voor het eerst in vier jaar te zien. Maar ze reden op aanwijzing van Google Maps naar de grenspost, vertelt Roya een dag later voor de deur van de bibliotheek. „Ze zijn zes uur lang vastgehouden en moesten allerlei vragen over hun leven beantwoorden. Uiteindelijk werden ze vrijgelaten en mochten ze terug, om daarna naar de bibliotheek te komen zoals mensen uit Canada dat doen. Ze reden per ongeluk naar de grensovergang, maar het werd erg serieus genomen.”

Roya en haar familie houden hun reünie op een zomerse zaterdag – niet binnen in de leeszaal, maar in een kringetje op het gazon voor de deur van de bibliotheek. Amerikaans grondgebied. „We huilden toen we elkaar weer zagen”, zegt Paya. „De laatste keer dat ik Roya zag, was ik 16 en had ik nog geen baard.” Voor zijn ouders is het „een van de moeilijkste periodes van hun leven” dat ze jarenlang zijn gescheiden van hun dochter.

Bruiloft vieren

Plots klinkt er een sirene, en vliegensvlug staat iedereen op. „We moeten naar deze kant.” Ze nemen afscheid. Roya blijft achter, haar familieleden haasten zich naar de andere kant van de grens, een paar meter verderop. Ze kijken vanuit Canada toe hoe Roya in Amerika in haar auto stapt, en zwaaien. Dan rijdt ze weg.

Een agent van de Canadese politie spreekt met de familie, en dan rijden ook zij weg, noordwaarts. „We zijn aan het patrouilleren”, zegt de agent. Verder geeft ze geen commentaar.

Vooralsnog blijven Iraanse families gestaag komen – soms om een bijzondere gelegenheid te vieren. Shervin Zandi en Nooshin Amini, jonge Iraniërs die beide in New York studeren, zijn vorige maand getrouwd. Dat vieren ze nu met haar ouders, Masoud en Shahrzad, en haar jongere broer Arash. Op een rieten mat zitten ze in zomerse kleding te picknicken in het gras voor de bibliotheek: gegrilde kip, hamburgers en frisdrank.

Iraanse families in het gras voor de bibliotheek.

Foto Frank Kuin

„We hadden elkaar twee jaar niet gezien”, zegt Nooshin, die een doctorale opleiding nanobiologie doet. „Het was erg emotioneel”. Moeder Shahrzad straalt van geluk. „Ik ben heel blij, ik kon eindelijk mijn dochter omhelzen.” Vader Masoud: „We konden niet naar de bruiloft, maar dit is een goede plek voor een bezoek. We dachten dat we misschien maar een uur zouden hebben, maar we hebben twee dagen samen kunnen doorbrengen.”

De ouders en jongere broer zijn vanuit Toronto gekomen, waar ze sinds twee jaar wonen. Hoewel ze een Canadese verblijfsvergunning hebben, zijn ze Iraanse staatsburgers en mogen ze de Verenigde Staten niet in. „We hopen dat het inreisverbod wordt opgeheven, zodat we vrij kunnen reizen naar de VS”, zegt Masoud. Zijn dochter is niet optimistisch. „Met de huidige president denk ik niet dat dat gaat gebeuren.”

Het is frustrerend, zegt Nooshin. „We zijn zo dicht bij elkaar en toch zo ver bij elkaar vandaan.” Maar zolang de Haskell Free Library open is, kunnen ze elkaar zien.