Opinie

Het Kremlin knijpt ’m

Rusland Tegen protesten in Moskou wordt disproportioneel opgetreden, schrijft . Poetin moet wel, want via zijn partij kan hij het volk niet langer disciplineren.
Een aangehouden demonstrant kijkt uit een politiebusje, Moskou, 27 juli. Foto Yuri Kotchetkov/ EPA

Demonstraties in Amsterdam voor vrije waterschapverkiezingen die door de politie uiteen worden geslagen. Wie zou het geloven als dit zou gebeuren in Nederland? Bijna niemand. In Moskou gebeurt het intussen wel. Al een paar zaterdagen op rij rukken daar oproerpolitie en nationale garde uit om de straat schoon te vegen.

Gezien hun vervaarlijk uitrusting en een numerieke overmacht zou je denken dat er in Rusland sprake is van een heuse revolte. Maar dat is niet aan de orde. Het staatsapparaat zet deze mankracht in omdat enkele duizenden Moskovieten willen dat iedere burger zich formeel én feitelijk kandidaat moet kunnen stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen van 8 september. Meer eisen de betogers niet.

Als het om een gespierd machtsorgaan zou gaan, okay. Maar ook dat is niet het geval. De gemeenteraad stelt niet veel voor. De 45 leden van de Stadsdoema hebben amper controlerende zeggenschap, laat staan reële invloed op het stadsbestuur dat sinds 2010 in handen is van burgemeester Sergej Sobjanin. Vandaar die associatie met een waterschap.

Waar is het Kremlin benauwd voor? Het gerenommeerde onderzoeksinstituut Levada heeft recent de stemming onder Moskovieten gepeild. Een meerderheid denkt negatief (27 procent) of neutraal (30 procent) over de protesten van de afgelopen weken. Ruim een derde (37 procent) heeft weliswaar sympathie voor de demonstranten, maar blijft zelf liever afzijdig. Slechts 9 procent sluit niet uit ooit ook de straat op te gaan. Deze cijfers wijzen niet op diep en breed gevoelde urgentie om het bewind aan het wankelen te brengen.

Toch rekent het Kremlin anders. Het voelt dat het niet meer a priori kan vertrouwen op de zwijgende meerderheid. De steun voor een president, die de pensioenen verhoogde en van Rusland weer een grootmacht maakte, ebt weg in onverschilligheid. En dat in een tijd van economische stagnatie, waardoor het Kremlin te weinig financiële middelen heeft om beloften aan kiezers na te komen. Die onverschilligheid is riskant. Ze kan omslaan in passief cynisme, zoals gedurende de laatste jaren van partijchef Brezjnev, maar ook in actieve burgerzin. Dat eerste is tot daar aan toe. Dat laatste is gevaarlijk.

Vandaar dat het Kremlin een lijn trekt tussen politiek en sociaal activisme – dat laatste kreeg altijd iets meer ruimte. Maar nu de sociale onvrede zich richt op deelname aan een politiek orgaan, hoe onbeduidend ook, is een grens overschreden.

Lees ook: 800 mensen opgepakt bij betoging Moskou

Het sociale activisme in Rusland komt voort uit problemen die deels ook voor Nederlanders herkenbaar zijn. Twee voorbeelden: ten eerste de gezondheidszorg. De toegang is gratis, een verworvenheid uit de Sovjet-Unie. Maar wie op tijd en goed geholpen wil worden, kan beter (onder de tafel) betalen, een aparte verzekering sluiten of een kliniek in het buitenland bezoeken. Twee jaar geleden kregen artsen de schuld van dit alles. Talkshows presenteerden hysterische aanvallen op de medische stand, die ondermaats werk zou leveren en ook nog eens corrupt is. Dat was een afleidingsmanoeuvre. De tweedeling in de zorg illustreert simpelweg de groeiende kloof tussen rijk en arm. Het financieringssysteem zou op de schop moeten. Maar daar is te weinig geld voor, als er al politieke wil voor is. Intussen zit de middenklasse klem.

Ten tweede het vuilnis. De afvalbranche heeft veel weg van The Sopranos. Met weinig vakkennis wordt exorbitant veel verdiend. Ambtelijke corruptie tiert welig. De burger is de klos. Dat leidt her en der tot protesten, bijvoorbeeld bij vuilnisbelten in de buurt van woonwijken die letterlijk ziekmakend zijn.

Zodra protest politiek wordt, gaat de deur dicht

Met repressie zijn deze nakende crises niet op te lossen. Volgens het Centrum voor Sociale en Arbeidsrechten is het aantal sociale protestacties dit jaar namelijk verdubbeld ten opzichte van 2018, terwijl lokale milieugroepen net zo actief bleven als vorig jaar. Het Kremlin gedoogt dit soort protest dus maar, althans zolang het activisme alleen wat druk van de ketel haalt. Zodra burgers het politieke domein betreden, gaat de deur dicht.

De reden voor deze strikte grens ligt voor de hand. President Poetin heeft afgelopen twintig jaar een machtspiramide gebouwd zonder welke zijn systeem niet kan bestaan. Elk alternatief is al decennia uitgeschakeld. Zo kon het Kremlin aantonen dat er alleen op de wei van Poetin gras groeit.

Intussen is dezelfde president wel aan zijn laatste zesjarige ambtstermijn bezig. Sinds het begin van z’n herverkiezing in 2018 is zijn populariteit gedaald. Twee vijfde van de kiezers – een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar – meent dat Poetin in 2024 plaats zou moeten maken voor een ander staatshoofd.

Een keurig Poetin-gezin

Ik ben bevriend met twee Russen die dat ook vinden. Hij is logistiek manager. Zij is medisch specialiste. Hun zoons, gemeenteambtenaren, bemiddelen tussen projectontwikkelaars en stadsbestuurders. De ouders zijn lid van de regeringspartij Verenigd Rusland. Een keurig Poetin-gezin, kortom. Toch wordt het tijd voor iemand anders, vindt hij. Natuurlijk niet voor een onervaren man van de straat, maar wel voor een verser gezicht uit de elite.

Het establishment is daar echter niet klaar voor. Er staan geen opvolgers paraat, niet openlijk tenminste. Wie ambities heeft, maskeert die zoveel mogelijk. In de aanloop naar 2024 oogt de elite als een wielerpeloton tegen het einde van een lange koers. De renners manoeuvreren zich wel naar een goede positie vooraan, maar niemand durft op kop te gaan rijden. Ze loeren vooral naar elkaar en, door hun ooghoeken, naar de ploegbaas.

Geloofsbrieven

Eén van de mensen die zich schuil houdt in dit peloton is burgemeester Sobjanin van Moskou. Hij heeft de geloofsbrieven voor een nog hogere functie. Maar dan moet Sobjanin eerst nog een paar meesterproeven afleggen. Voor de vorige is hij gezakt.

Zes jaar geleden dacht hij min of meer vrije burgemeestersverkiezingen te kunnen houden. Hij won die met ruim 51 procent. Zijn grootste opponent was corruptie-activist Aleksej Navalny. Die haalde toen liefst 27 procent. Dat was eens maar nooit weer. Navalny wordt sindsdien onderworpen aan ketenrechtspraak en is slachtoffer van fysieke aanvallen. Vorig jaar kon hij dus niet meer meedingen naar het burgemeesterschap. Sobjanin kreeg toen 70 procent: wel het gewenste presidentiële niveau.

Een tweede examen deed de burgemeester op lager niveau. In 2017 werden er in de 125 wijken van Moskou deelraadsverkiezingen gehouden. Ze draaiden uit op een blamage voor de regeringspartij. In dertig deelraden haalde Verenigd Rusland geen meerderheid, in zeven zelfs geen zetel. Deze pogingen tot repressieve tolerantie zijn niet voor herhaling vatbaar.

Lees ook: Zo pakt de Russische politie ‘illegale’ demonstraties aan. Zes lessen

Intussen zoekt het Kremlin naar andere manieren om controle te houden. De eigen partij, Verenigd Rusland, wordt geteisterd door corruptie en incompetentie en oogt als een dood vogeltje. Het instrument is een last geworden, en functioneert niet meer als middel om grote groepen mensen te disciplineren. In steeds meer regio’s durft de partij niet meer met eigen lijsten aan verkiezingen mee te doen, uit angst voor verbitterde kiezers. Ook in Moskou heeft Verenigd Rusland geen kandidaten aangebracht. De partijgenoten doen zich er voor als zelfstandige kandidaten.

Verenigd Rusland was bedoeld als hoofdader in de machtspiramide: van Krasnodar naar het Kremlin. Ook in een ‘geleide democratie’ als de Russische is terugkoppeling onontbeerlijk. Nu is die transmissieriem kapot. Alleen top down resteert.

Waar staan de demonstraties voor?

Precies zo zijn de problemen in Moskou ontstaan. Tot voor kort werden de verkiezingen er door een ervaren ambtenaar geregeld. Die mocht een beetje zijn eigen gang gaan. Onder druk van het Kremlin moest die plaatsmaken voor twee minder eigengereide krachten. En nu is het hommeles.

Kan er iets fundamenteels veranderen door de straatprotesten? Ja en nee.

De demonstraties zijn niet alleen een politiek protest, maar ook een sociaal-culturele uiting van de veranderingen die stad en land afgelopen decennia hebben ondergaan. Naast de oude grondstoffenindustrie bloeit een innovatieve ICT- en diensteneconomie. De werkers in die sectoren kijken anders naar de staat dan hun ouders. Op de scholen en universiteiten studeren intussen kinderen die de vernederende chaos van de jaren negentig niet hebben meegemaakt en zich er ook niet bang door laten maken. En het internet heeft zo’n wending gegeven dat het land niet straffeloos kan worden afgekoppeld van het wereldwijde net.

Met andere woorden: de Russische samenleving is dynamisch.

In de politiek daarentegen heerst de stilte van het kerkhof. Het voordeel van die rust is dat ze de bevolking stabiliteit biedt. Het nadeel is dat het systeem steeds minder goed kan omgaan met dissident gedrag en sneller nerveus wordt. Kort gezegd: de Russische politiek stagneert.

Deze spanning tussen stagnatie en dynamiek leidt nu tot de confrontaties tussen de staatsmacht en een klein deel der burgerij, die zichtbaar worden tijdens de demonstraties.

Gelet op de omvang van en steun voor het protest lijkt de reactie van de autoriteiten disproportioneel. Hoe onzeker ben je als je bussen vol Robocops gaat inzetten om enkele duizenden betogers in bedwang te houden, zou een Nederlander zeggen. In Moskou ligt het anders. De disproportionele inzet is tactiek. Als we deze kleine groep protesterende burgers niet nu meteen intimideren, zouden de thuisblijvers ook moed kunnen vatten.

Vertrouwen is goed, controle is beter, zei Lenin ooit. De zogeheten siloviki – de geüniformeerden die vanuit geheime diensten, leger, het militair-industrieel complex, politie- en justitie-apparaat en andere machtsorganen leiding geven aan de staat en een belangrijk deel van de economie – variëren nu op deze wijsheid. Hun motto is: vrije burgers zijn goed, gehoorzame onderdanen zijn beter.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.