Guatemala kiest, klem tussen corruptie en wil van Trump

Migratie Midden-Amerika Vlak voordat Guatemala een nieuwe president kiest, sloot de uitgaande president een omstreden migratiedeal met de VS.

Reizigers naar Guatemala moeten in het hele land extra op hun hoede zijn. Naar zes provincies kan men een reis zelfs beter ‘heroverwegen’. „Hier zijn gewelddadige misdaad, gewapende overvallen en moord gebruikelijk. Bende-activiteiten, zoals afpersing, straatcriminaliteit en drugshandel zijn wijdverspreid. De politie kan het aan middelen ontbreken om werkelijk in actie te komen bij ernstige incidenten.”

Het reisadvies van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zet Guatemala niet bepaald neer als een veilig land. Toch zou het dat wel zijn. Althans, volgens een omstreden migratie-akkoord dat de Verenigde Staten eind juli sloten met het Midden-Amerikaanse land (17 miljoen inwoners). Dit merkt Guatemala aan als zogeheten ‘veilig derde land’.

Deze deal met de regering-Trump domineert de slotweken van de campagne voor de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, zondag. De twee overgebleven kandidaten zijn er beiden kritisch over. De uitgaande, door corruptieschandalen diep impopulaire president Jimmy Morales zou te snel gezwicht zijn voor Amerikaanse druk, stellen de kandidaten.

Of ze de deal ook durven opzeggen zodra een van hen begin 2020 aantreedt als president, is minder duidelijk. Met de ‘veilig derde land’-regeling ging namelijk een belangrijke eis van de regering-Trump in vervulling. Met het akkoord in de hand kunnen de VS de tienduizenden Hondurezen en Salvadoranen die maandelijks in de VS asiel proberen te krijgen, voortaan blind weigeren. Dit omdat ze op hun reis altijd ‘veilig’ Guatemala doorkruisen en dus eerst daar asiel hadden moeten vragen.

Vorige maand bepaalde het Constitutioneel Hof van Guatemala dat de regering dit akkoord niet kon sluiten zonder instemming van het Congres. Trumps dreigement om het straatarme land (60 procent van de bevolking leeft op of onder de armoedegrens) te treffen met handelstarieven, dwong Morales om dat vonnis te negeren. Hij stuurde zijn binnenlandminister fluks naar het Witte Huis voor ondertekening. De foto’s daarvan oogstten in Guatemala veel gêne: Trump staat achter de minister en kijkt streng toe hoe die tekent.

Toch is het de vraag of het akkoord in deze vorm overeind blijft. In de VS zijn er rechtszaken tegen aangespannen en in het land zelf heeft mensenrechtenprocureur Jordán Rodas beroep aangetekend. „Akkoorden die onder druk zijn getekend kunnen nooit bindend zijn”, stelt hij.

Enrique Degenhart (links op foto midden) ondertekende in juli de ‘veilig derde land’-regeling. Foto Jim Lo Scalzo/EPA

Guatemala is zelf emigratieland

Europa wist met een soortgelijke deal de vluchtelingstroom via Turkije af te knijpen. Maar de vraag is of de VS hetzelfde kunnen vragen van Guatemala – of van Mexico, dat ze ook onder druk zetten. Ook uit Guatemala zelf vertrekken maandelijks duizenden mensen: zij vormen momenteel ongeveer de helft van de Midden-Amerikaanse exodus naar de VS. Naast bekende regionale problemen als bendegeweld, corruptie en armoede vertrekken inwoners er ook vanwege de tegenvallende oogsten (door klimaatverandering) en de lage mondiale koffieprijs.

Morales heeft in vier jaar weinig voor hen betekend. De vroegere komiek werd in 2015 gekozen met de belofte het landsbestuur op te schonen. Al snel bleek hij zelf corrupt. Toen een gerespecteerde VN-commissie tegen Corruptie en Straffeloosheid (CICIG) hem en zijn familie wilde onderzoeken, werkte hij haar het land uit.

Morales werd steeds meer de marionet van militairen en grootgrondbezitters

Gaandeweg zijn presidentschap ontwikkelde Morales zich steeds meer tot marionet van de aloude bovenlaag van militairen, grootgrondbezitters en rijke families. Hij heeft de toch al wankele instituties en de rechtsstaat verder uitgehold.

Zo had de uitgesproken anti-corruptiekandidaat Thelma Aldana graag president willen worden. De succesvolle oud-aanklaagster, die samen met CICIG Morales’ voorganger ten val bracht, ging eerder dit jaar ook aan kop in veel peilingen. In de opmaat naar de verkiezingen werd ze door de kiesraad op dubieuze gronden uitgesloten van deelname. Geen van de twee resterende kandidaten lijkt de corrupte status quo te kunnen of willen doorbreken. Zo wil geen van beiden CICIG terughalen.