Opinie

Steevast komt dr. Pavlov langs om de geweldsdaad te duiden

De eenzame wolf bestaat niet, constateert Hubert Smeets. Terrorisme vindt altijd plaats binnen een Umfeld van stilzwijgende gelijkgestemdheid.

Hubert Smeets

Schiet een terrorist een geweer leeg op burgers, dan komt steevast dr. Pavlov langs om de geweldsdaad te duiden. Als het zo uitkomt vergezeld door een zenuwarts die de terrorist als gek buiten de samenleving plaatst. Ook president Trump begaf zich afgelopen week op psychiatrisch terrein. „Geestesziekte en haat halen de trekker over, niet het wapen zelf”, zei hij.

Trump gaat er echter aan voorbij dat terreur ook een politiek doel dient. Saamhorig als we in tijden van Job graag zijn, willen we dat laatste niet weten. Met als uitzondering de journalist Joost Niemöller, die zich heeft ontpopt tot radicaal-nationalist.

Als omvolkings-alarmist doorgrondt hij het ideologische denkraam van de man die in El Paso de blanke wereld gewapenderhand wilde verdedigen. Niemöller begrijpt de ‘bewustwording’ die deze schutter teweeg wilde brengen, twitterde hij. Maar dat deze schietend de daad bij het woord voegde, vindt hij tactisch onverstandig. „Ze denken nooit na over hoe veranderingsprocessen plaatsvinden. Nu, zó zeker niet. Dus zinloos.”

Kosten-batenanalyticus Niemöller kent kennelijk zijn Russische klassieken. In de 19de eeuw was terrorisme voor veel jongeren een logisch strijdwapen. Ze beriepen zich op de anarchist Ba-koenin, die geweld zag als „streven om eenzaamheid, vervreemding en steriliteit” te overwinnen. Ze stonden niet alleen. In de salons van Sint-Petersburg besprak de elite deze „propaganda van de daad tegen de aristocratie” besmuikt doch positief. Dostojevski was de chroniqueur van deze stemming.

In het democratische Duitsland van een eeuw later was de sfeer in radicaal linkse kring vergelijkbaar met die in Rusland, zij het dat de salons toen kraakpanden en collegezalen waren. Nadat de Rote Armee Fraktion er in april 1977 procureur-generaal Siegfried Buback had vermoord, maakte een docent aan de universiteit van Göttingen in een krant bijvoorbeeld gewag van zijn „klammheimliche Freude”.

In het radicaal linkse Umfeld was dat indertijd geen buitenaardse visie. Omdat regering en volk het anders zagen, bleef de RAF hangen in geweldsromantiek (“schiessen ist ficken”). Een deel van het Umfeld koos eieren voor zijn geld en zocht zich een weg naar de democratische politiek. De Duitse partij Die Grünen is er indirect het resultaat van.

Maar dat wil niet zeggen dat terroristen altijd hun doel voorbij schieten. Ook als de massa zich niet solidair verklaart kunnen ze succes boeken. Volkert van der Graaf veranderde de politiek ingrijpend door Pim Fortuyn te liquideren en de kiezers zo onomkeerbaar de mogelijkheid te ontnemen zich over diens premiersclaim uit te spreken. Anders Breivik heeft na Utøya in Brenton Tarrant (Christchurch) en Patrick Crusius (El Paso) discipelen geworven. Of Salah Abdeslam (Parijs) een rolmodel wordt, zal ook nog een keer blijken.

Als zulke terroristen hebben toegeslagen, spreken politici na het consult met dr. Pavlov vaak bemoedigende woorden: terroristen zijn er op uit angst te zaaien. Als we niet bang zijn, raken ze ons niet.

Mooi gezegd. Maar zolang de salons in het Umfeld mentaal onderdak blijven bieden, is dat niet meer dan een charmante geruststelling.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.