Vanaf 31 augustus is het nieuwe Naturalis weer open, en zijn Trix en andere dinosaurussen te bewonderen in de Dinozaal.

Foto David van Dam

Een T. rex als bouwpakket

Trix Na een tocht langs Europese musea is de Leidse Tyrannosaurus rex weer thuis. Botje voor botje wordt het skelet weer in elkaar gezet. „Daar heeft ze een flinke dreun gehad.”

De botten van Tyrannosaurus rex Trix lagen genummerd in ethaschuim. Foto David van Dam

Alsof je een rotswand beklimt. Zo voelt het om de trappen in het nieuwe Naturalis omhoog te lopen. Bovenaan is een geschilderd tafereel van tientallen vogels en insecten te zien, afgezet tegen een helderblauwe hemel. Overal zijn nog schuur- en boormachines te horen, hekken leiden je om, en iedereen in het gebouw moet schoenen met een stalen neus aan.

„Daar links komt de Triceratops te staan. Rechts de Mosasaurus, daar de Edmontosaurus”, zegt paleontoloog Anne Schulp. We staan in de nieuwe Dinozaal, op de derde verdieping van het Leidse natuurhistorisch museum. Het pronkstuk zal vandaag in elkaar worden gezet: het skelet van de Tyrannosaurus rex die in 2016 voor het eerst in Leiden te zien was.

De voeten van Trix waren bij de opgraving weggeërodeerd. Dit zijn kopieën van een andere Tyrannosaurus rex Sue, die in Chicago staat. Foto David van Dam

Het ontbrak aan een vleeseter, legt Schulp uit. „We wilden heel graag een Tyrannosaurus rex, dus we hebben overal lijntjes uitgezet en aan iedereen laten weten dat we naar een exemplaar zochten.” Het museum wilde van begin af aan betrokken zijn bij de opgraving van en het onderzoek aan de dinosaurus uit de Amerikaanse staat Montana.

De fossielen van de 67 miljoen jaar oude T. rex, die tijdens de stevige marketingcampagne in 2016 Trix werd gedoopt, zijn sinds vorige week weer terug in het natuurhistorisch museum in Leiden. Het museum sloot in 2017 tijdelijk zijn deuren voor een verbouwing. Rond diezelfde tijd begon Trix aan een tour per vrachtwagen, met persoonlijke chauffeur, langs Salzburg, Barcelona, Parijs, Lissabon en Glasgow om daar te worden tentoongesteld. Twee Naturalis-conservatoren bouwden Trix op en af, samen met de medewerkers van de musea waar ze werd tentoongesteld.

Aan de binnenkant van een aantal linkerribben zijn verdikkingen te zien, als gevolg van geheelde botbreuken. Foto David van Dam

De buikribben zijn voor het grootste deel kopieën van een andere Tyrannosaurus rex Stan. Foto David van Dam

De opbouw van het skelet in Leiden begon maandagmiddag met het plaatsen van het heupbeen. Dat weegt zo’n 350 kilo en gebeurde tijdens de Europatoer vaak met een vorkheftruck, maar die kon nu Naturalis niet in. Conservator Remmert Schouten: „Die is er nu met een hijskraan in gezet, dat ging ontzettend snel.”

Op de vroege dinsdagochtend wordt bij Trix al flink gesjouwd en geschoven met kisten waarin de botten zijn vervoerd. Het heupbeen, de linkerpoot en bijna alle wervels vanaf de nek tot aan het staartpuntje zijn al op het zwart-metalen frame gemonteerd. Enkele tientallen chevrons – uitsteeksels van de staartwervels – liggen genummerd in hun eigen op maat gemaakte malletje in het paarse ethaschuim waar de kisten mee gevoerd zijn.

Zo’n twintig echte chevrons - uitsteeksels van de staartwervels - zijn nu te zien. Een aantal ervan zijn gereconstrueerd. Foto David van Dam

Chevron nummer 13 blijft nog even in de doos, legt Schulp uit. „Je kunt de staart van de T. Rex op twee manieren neerzetten: ophangen aan een kabel aan het plafond of laten rusten op een paal. We doen nu eerst dat laatste.” Bezoekers zullen in augustus de staart aan het plafond zien hangen.

Naar schatting is Trix voor zo’n driekwart compleet. „Hoeveel botten een T. Rex in totaal had, weten we niet precies. Zo is er bijvoorbeeld nog nooit een complete staart gevonden. Bij de opgraving bleef de spanning maar stijgen, omdat we steeds weer een stukje vonden.” Van Trix zijn nu twintig authentieke staartwervels te zien, halverwege en aan het einde van het staartpuntje zijn er een aantal gereconstrueerd.

De opbouw van het skelet begon met het plaatsen van de heup bovenop het armatuur. Dat gebeurde met een kleine hijskraan. Foto David van Dam

Conservator Remmert Schouten is zeer te spreken over het metalen armatuur dat in South Dakotha is gemaakt. Het is eenvoudig, sterk en doet de dinosaurus tot leven komen.Foto David van Dam

Er is in de tussentijd al veel onderzoek gedaan aan de Tyrannosaurus rex. Zo maakt student Pasha van Bijlert 3D-modellen van de staart, om de biomechanica van de dinosaurus in kaart te brengen. En chemische analyses van het tandglazuur, dat in schilfers van een paar honderd micrometer dik uit het zand rond de schedel is gezeefd, kunnen iets vertellen over de lichaamstemperatuur.

Paleontoloog Anne Schulp staat bij de authentieke schedel van Trix. Aan de rechterkant van de bovenkaak zit een gat, het gevolg van een flinke tandontsteking. Foto David van Dam

Enkele botten van Trix zijn vervangen door replica’s: op de plekken waar de echte botten ontbreken, en op een paar plekken ook omdat er verstevigingen zijn aangebracht om de rest van het fossiel te ondersteunen. Dat is bijvoorbeeld nodig bij de schouderbladen: die wegen elk 25 tot 30 kilo. Ook het grootste deel van de buikribben zijn replica’s, kopieën van een andere T. Rex: de vaak gekopieerde Stan uit het Black Hills Institute in South Dakota. „Die heeft als enige een bijna helemaal compleet ribbensetje”, aldus Schouten.

De replica’s zijn niet 3D-geprint maar uit een siliconen-rubbermal gegoten. De conservator en student sleutelen aan het setje buikribben dat ze zo in zijn geheel aan het schaambeen vastzetten. „Hoe we het precies moeten plaatsen, moeten we zo meteen gewoon samen aanvoelen”, zegt Schouten.

Onderzoek van schilfers van het tandglazuur, dat de onderzoekers uit het zand in Montana zeefden, kan iets vertellen over de lichaamstemperatuur van het dier. Foto David van Dam

De scherpe kijker kan zien welke onderdelen echt zijn, en welke botten replica’s. Dat heeft Naturalis bewust gedaan. Foto David van Dam

De dinosaurus krijgt steeds meer botten, de armatuur verdwijnt langzaam uit het zicht. Het stalen frame waarop de botten worden gemonteerd, is gemaakt door het Black Hills Institute. Schouten maakt ze zelf ook, „maar lang niet zo mooi” als deze. Het zit ’m in de eenvoud en de sterkte, vindt hij. En als je recht voor de staart gaat staan, dan zie je de beweging, de glooiing. Schouten: „Het leeft.”

Vanaf 31 augustus is het nieuwe Naturalis weer open, en zijn Trix en andere dinosaurussen te bewonderen in de Dinozaal.Foto David van Dam

Om twee uur is Trix al bijna compleet. De schedel, rustend op een stuk frame, wordt met vier man aan de nekwervel vastgezet. „Hij zit, hij zit!” Het is de eer aan paleontoloog Schulp om het puntje van de neus met voortanden eraan op de schedel te plaatsen.

Dit is de time-lapse die het Naturalis Biodiversity Center maakte van de opbouw.