Wordt een record verbroken of gebroken?

Waarom zijn wij eigenlijk ooit begonnen met het breken van records?

Woordhoek

‘Waar werden in Europa deze zomer hitterecords verbroken?” stond er vorige week in een kaartje op de voorpagina van deze krant. Diezelfde dag kopte de Achterpagina: „Yes, we hebben het hitterecord gebroken!”

Dit leidde tot de vraag wat juist is: wordt een record verbroken of gebroken?

In een poll op Twitter vroeg ik: „Wat zegt u, 1. het record is verbroken; of 2. het record is gebroken?”

Al kort na de eerste reacties schreef de taalkundige Marc van Oostendorp in een commentaar bij deze poll: „Mijn ervaring is dat je op dit soort vragen ALTIJD een ruime meerderheid ‘correcte’ antwoorden krijgt. Al is het anoniem, mensen willen het voor zichzelf ‘goed’ doen. Ook al klopt het niet met wat ze daadwerkelijk doen.”

Zonder twijfel heeft Van Oostendorp, die veel ervaring heeft met taalonderzoek in sociale media, hier gelijk in. Het interessante was: tot dat moment had ruim driekwart van de respondenten gekozen voor de vorm verbroken. Wat iemand dit commentaar ontlokte: „Mij lijkt dat deze poll bezig is de stelling van Van Oostendorp te ontkrachten (aannemende dat correct is dat je records breekt, niet verbreekt).”

Ruim twaalfhonderd mensen deden mee en dit was de uitslag: driekwart koos voor verbroken, een kwart voor gebroken.

Koos de meerderheid daarmee inderdaad voor de correcte vorm? Niet volgens onze woordenboeken. De Dikke Van Dale stelt dat je een record kunt slaan, verbeteren of breken. Het werkwoord breken heeft, zoals bekend, als voltooid deelwoord gebroken. Verbreken, met als voltooid deelwoord verbroken, heeft volgens Van Dale als betekenissen: stukmaken, onderbreken, vernietigen, herroepen. Je kunt onder andere het stilzwijgen en zegels verbreken, dan wel relaties of afspraken, maar records verbreken komt in Van Dale niet voor.

Toch zou ik niet willen stellen dat de meeste respondenten op de foute vorm stemden. Zij kozen, net als de voorpagina van deze krant, voor de vorm die steeds gangbaarder wordt. Dat stukje op de Achterpagina schreef ik zelf en in de conceptversie stond eveneens verbroken, maar voor ik het naar de krant stuurde werd dit gecorrigeerd door een meelezer.

Dat records verbreken nog niet door Van Dale is goedgekeurd, zegt niet veel: woordenboekenmakers zitten ook weleens te slapen en kijken de kat graag uit de boom. Al in 2012 twitterde het genootschap Onze Taal: „Records kun je ‘breken’ of ‘verbeteren’, maar niet ‘verbreken’, aldus de woordenboeken. (Maar hoelang nog?)”

Tot je kunt aantonen dat steeds meer mensen het inmiddels anders zeggen en schrijven, wat niet moeilijk is. Op Twitter worden er inmiddels significant meer records verbroken dan gebroken. In deze krant gaat gebroken nog net aan kop, maar verbroken wint al jaren terrein. Het wordt simpelweg tijd dat onze woordenboeken vermelden dat beide vormen goed zijn.

Waarom zijn wij eigenlijk ooit begonnen met het breken van records? Omdat ze in het Engelse taalgebied to break the record zeggen. Wij namen dit in de laatste decennia van de negentiende eeuw over, aanvankelijk in berichten over steeds sneller wordende verbindingen per trein en stoomschip. In het Nederlands was record toen een neologisme. De norm werd om het te gebruiken in combinatie met breken, maar sterk is die norm nooit geweest: al sinds 1908 lees je in kranten over het verbreken van records.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders