De ene kant stemt Leefbaar, de andere Denk

Rotterdam-Zuid Onder Zuidplein is Leefbaar Rotterdam de grootste partij, erboven is het Denk. De bewoners zijn ideologisch gezien tegenpolen, maar er zijn óók overeenkomsten.

Foto Merlin Daleman

De straat van Dennis en Carla Oomen stond vorig jaar vól met mobiele eenheid. „Een beetje verdekt opgesteld”, zegt hij. Klaar om in te grijpen als de Pegida-barbecue om de hoek uit de hand zou lopen.

De anti-islamitische beweging wilde in de wijk Carnisse in Rotterdam-Zuid een varken roosteren, tegenover een moskee. Maar uiteindelijk durfde Pegida niet te komen. Honderden buurtbewoners en moskeegangers stonden hen scanderend op te wachten: „Allahu Akbar!”

Nu staat de straat ook vaak vol, maar dan met auto’s van moskeebezoekers, volgens Dennis en Carla. Er parkeren daarnaast veel Poolse arbeiders, die net als hij in de bouw werken.

Ze zijn beiden eind dertig en hebben twee zoontjes. Ze wonen al achttien jaar in hun portiekwoning. En ze stemmen op de lokale partij Leefbaar Rotterdam, groot geworden met Pim Fortuyn. Waarom? „Het gas moet terug op de gastvrijheid”, zegt Dennis. „Je moet ergens een grens trekken.”

Feyenoordkroeg

Dennis en Carola Oomen wonen onder een electorale scheidslijn dwars door Rotterdam-Zuid. Die lijn loopt van de Maastunnel in het westen via Zuidplein naar De Kuip in het oosten. Hij volgt de drukke verkeersader van de Pleinweg, Strevelsweg, Bree en Breeweg. Die wegen vormen ook een fysieke barrière door Zuid. Met meerdere rijstroken, verdiepte stukken en een groen haagje ertussen.

Lees ook de reportage over Carnisse: Wijk van witte kentekens is ‘veels te snel’ veranderd

In de oude stadswijken boven die wegen, zoals de Afrikaanderwijk, de Tarwewijk en Hillesluis, is Denk de grootste partij bij de verkiezingen. Dit is het Rotterdam van 174 nationaliteiten. Op de Groene Hilledijk zitten een Marokkaanse patisserie, een latinokapsalon, een Indiase bruids- en cadeauwinkel en een Feyenoordkroeg pal naast elkaar.

In de groenere wijken eronder, bijvoorbeeld Carnisse, Vreewijk en IJsselmonde, stemmen de meesten op Leefbaar Rotterdam – en landelijk op Forum voor Democratie. Dit is óók Rotterdam. Maar hier heeft de komst van een tijdelijk asielzoekerscentrum in Beverwaard in 2016 tot fel debat en protest geleid.

Het is een scheidslijn tussen ideologische tegenpolen met overeenkomsten. Leefbaar staat voor rechts, Nederlandse normen en waarden en zero tolerance. Denk staat voor links, multiculturaliteit en duurzaamheid. Beide presenteren zich als volkspartijen en zitten samen in de Rotterdamse oppositie. Beide zijn gegroeid ten koste van de PvdA, die in de havenstad ooit almachtig was.

Achterstandswijken

Lees ook: ‘Als je niets hebt met diversiteit, ben je geen echte Rotterdammer’

„Het is een van de scherpere scheidslijnen in Nederland”, zegt electoraal geograaf Josse de Voogd. Rond die grens gaan de twee partijen soms gelijk op. Maar in het ene stembureau in Hillesluis won het lokale Denk vorig jaar 48 procent van de stemmen en Leefbaar 4 procent. Op een locatie in IJsselmonde won Leefbaar juist 42 procent en Denk 3 procent.

Hoe kunnen twee leefwerelden op twee kilometer afstand zó van elkaar verschillen?

Beide gebieden steken af bij het hippe Katendrecht en de luxe woontorens op de Kop van Zuid in de verte. Alleen zijn de achterstanden in de ‘Denk-wijken’ – naar verhouding – groter dan in de meeste ‘Leefbaar-wijken’. Het zijn niet voor niets de focuswijken van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid.

In de Denk-wijken wonen meer mensen met lagere opleidingen en inkomens. De Leefbaar-wijken hebben meer koophuizen en eengezinswoningen met een eigen voordeur. In de Denk-wijken wonen meer twintigers, in de Leefbaar-wijken meer mensen van boven de vijftig.

Wat beide gebieden gemeen hebben: veel inwoners stemmen niet. De opkomst in Rotterdam was vorig jaar 46,7 procent, ruim 8 procentpunt lager dan landelijk. Rond de scheidslijn op Zuid stemde vaak nog geen kwart van de stemgerechtigden – tot zelfs 17 procent bij Zuidplein.

Mohamed stemt al zeker acht jaar niet meer, vertelt hij in kapsalon Amine in de Tarwewijk. Hij is coffeeshophouder en wil niet met zijn achternaam in de krant. De politiek luistert niet, burgers betalen zich „de pestpleuris” en bedrijven discrimineren, vindt hij. Wat moet hij met een roosje van de PvdA in campagnetijd? Wilders beledigt moslims – maar anders zouden ze in deze wijk allemaal op hem stemmen voor belastingverlaging en de terugkeer van de gulden. En Denk? Waarom zoeken migranten een beter leven om hier weer „op hetzelfde systeem te stemmen”?

Foto Merlin Daleman

Nieuwe arbeiders

Rond 1900 werd Zuid nog de ‘Boerenzij’ genoemd. Het was tijdens de grote trek naar de stad van dagloners uit vooral Zuid- en Noord-Holland, Brabant en Zeeland. Voor deze nieuwe arbeiders in de groeiende haven werden op Zuid wijken met goedkope huurwoningen gebouwd. In de jaren zestig en zeventig kwamen de gastarbeiders uit Spanje, Italië, Marokko en Turkije hier wonen.

In Hillesluis en de Afrikaanderwijk is nu 27 à 28 procent van de inwoners van Turkse komaf. Statistisch gezien is er een „zeer sterke samenhang tussen het percentage Turkse stemgerechtigden in een buurt en het percentage Denk-stemmers”, volgens een analyse van de raadsverkiezingen van vorig jaar door de gemeente Rotterdam.

Maar volgens fractievoorzitter Stephan van Baarle van het lokale Denk is de factor ‘afkomst’ alleen te makkelijk. „Er is wel een scheiding van belevingswerelden”, zegt hij. „Een gedeelte van de stad voelt zich onvoldoende geaccepteerd en minder gehoord.” In die wijken is Denk tijdens campagnes volgens hem „heel zichtbaar”.

„Laten we eerlijk zijn”, zegt Metin Coskun (46) vriendelijk. Hij staat te roken in de deur van een woningcomplex in Hillesluis. „Ik bén Turks.” Hij is opgegroeid in Nederland. Hij heeft een Nederlands paspoort en werkt hier als spoorbeveiliger. Maar Coskun is geboren in Turkije en híér – hij wijst naar zijn hoofd – is hij Turks.

Hjj heeft Denk gestemd, ook voor zijn 19-jarige zoon, met een machtiging. „De héle buurt”, zegt Coskun. „Alleen stemmen maar weinig mensen. Daarom worden ze [Denk, red.] een beetje aan de kant gegooid. Daarom komt er niets van terecht.”

Vroeger stemde hij op de PvdA. Maar niet meer sinds die partij de Armeense genocide (1915) in het Ottomaanse Rijk erkent. Dat „Armeense gedoe” noemt Coskun het zelf. Hij zegt er liever niet te veel over. En dat Nederlandse politici de Turkse president Erdogan „een dictator” noemen, klopt ook niet zegt hij. „Als je mensen en hun geschiedenis gaat beledigen, dan ga je stemmen verliezen.”

‘Pas op voor de hond’

Aan de andere kant van de scheidslijn ligt het idyllische Vreewijk. Het was in 1930 het grootste tuindorp van Europa met drieduizend woningen. Arbeiders, kantoorbedienden, ambtenaren en andere beroepsgroepen leefden er comfortabel, volgens historicus Paul van de Laar in Stad van formaat. Honderden monumentale woningen worden hier nu gerenoveerd, in oud-Hollandse kleuren.

„Het is niet meer zoals vroeger”, vindt Leefbaar-stemmer Willem van den Hoed (60) die zijn Duitse dog uitlaat. „Bij sommige huizen hangen geen gordijnen, maar kranten of handdoeken voor de ramen.”

Van den Hoed verhuisde begin jaren zeventig met zijn ouders vanuit het ruige Spangen hierheen. „En dan kwam mevrouw De Bruin van de woningbouwvereniging in Vreewijk controleren hoe je je huis en tuin bijhield. Iedereen boende zijn stoepje. Dat wordt nu truttig genoemd.”

Door de jaren zijn er nieuwe bewoners gekomen, zegt Van den Hoed. Hij betrapte een keer twee tieners, Surinaams of Antilliaans, die ‘het’ naast zijn huis aan het doen waren. In sommige achtertuinen liggen fiets- en scooterwrakken in hoog gras. Er hangt een ‘pas op voor de hond’-bordje in het Hongaars. „De mensen die overblijven stemmen dan op partijen als Leefbaar – misschien als laatste redding.”

Lees hier een artikel over criminaliteit in de Landbouwbuurt – ook Vreewijk

„De gevestigde partijen hebben zich langs de noordoever teruggetrokken in hun reservaten, zoals Blijdorp”, reageert fractievoorzitter Joost Eerdmans van Leefbaar. „In de volkswijken in Zuid krijgen partijen als PvdA, GroenLinks, D66 en CDA geen poot meer aan de grond. Ik vermoed dat de grote tweestrijd bij de volgende verkiezingen tussen Denk en Leefbaar zal gaan. Denk is de nieuwe uitdager van het rechts-populisme zoals wij dat uitdragen.”

Ringenpatroon

De scheidslijnen in Rotterdam volgen een bekend, stedelijk ringenpatroon, zegt electoraal geograaf De Voogd. In het bloeiende centrum stemmen bewoners op traditionele partijen als GroenLinks, D66 en de VVD. In de armere wijken daaromheen wonen veel arbeiders en inwoners van niet-westerse komaf: de Denk- en Leefbaar-wijken.

Achter de rondwegen liggen weer gemengde buitenwijken en welvarende dorpen waar bewoners wisselend stemmen. Rond Rotterdam stemmen ze rechts, zoals VVD, CDA en Forum. Rond Amsterdam en Nijmegen stemmen sommige dorpen GroenLinks.

De segregatie in Denk- en Leefbaar-wijken moet wel gerelativeerd worden, zegt De Voogd: „Ik vermoed dat die mensen elkaar op middelbare scholen, roc’s of de werkvloer misschien wel meer ontmoeten dan de GroenLinks-, D66- en VVD-hipsters op de Kop van Zuid, zeg maar. En soms wonen die GroenLinksers wel in multiculturele stadswijken, maar hebben ze toch weer hun eigen netwerken. Een woonplek zegt niet altijd iets over in hoeverre je leven zich in de multiculturele samenleving afspeelt.”


Correctie (8 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken over „de Turkse premier Erdogan”. Recep Tayyip Erdogan is sinds 2014 president van Turkije. Dat is hierboven aangepast.
Correctie (8 augustus 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond in het taartdiagram met de afkomst van de bevolking in ‘Denk-wijken’ bij ‘Overig’ het percentage van 25,8 procent. Dit moest 12,1 zijn.