Pavel Stotsko en zijn man lieten als eersten hun huwelijk in Rusland registreren.Foto Hanne van der Woude

‘We verwachten elke dag iemand aan de deur’

Pavel Stotsko Pavel Stotsko en zijn man moesten uit Moskou vluchten omdat zij het eerste officieel erkende homo-stel in Rusland waren. Nu blijkt hij ook op een dodenlijst te staan.

Pavel Stotsko is op zijn hoede wanneer de bel gaat. Kort na zijn huwelijk moesten hij en zijn man vluchten uit Moskou. Nu, anderhalf jaar later en 2.500 kilometer verder in een appartement in Nijmegen, voelen ze zich weer bedreigd.

Op 20 juli werd in de buurt van haar huis in Sint-Petersburg het lichaam van lhbti-activiste Jelena Grigorjeva gevonden. Acht messteken en gewurgd. De maandag erop kreeg Stotsko bericht van een advocaat uit Rusland. Grigorjeva – een biseksuele vrouw – was kort voor haar dood meerdere keren bedreigd en stond op een lijst met negentien personen van een homojagerswebsite geïnspireerd op de horrorfilm Saw, bekend van de witte pop met rode spiralen op zijn wangen. Nummer negentien op de lijst: Pavel Stotsko.

Lees ook: Lhbt-activiste die op hitlist stond vermoord in Sint-Petersburg

De politie hield kort na de moord een ex-gevangene uit Kirgizië aan. Hij en Grigorjeva zouden elkaar kennen, ze zou niet vermoord zijn wegens haar geaardheid of activisme. Donderdag werd echter een nieuwe verdachte aangehouden die door de eerste verdachte is aangewezen als de dader.

Aanvallen op lhbti’ers in Rusland, dat in 2013 een wet aannam tegen ‘homoseksuele propaganda’, zijn er met regelmaat. Daders worden zelden vervolgd. De groep achter de homojagerswebsite, Pila, publiceerde eerder al een advertentie waarin geld werd geboden voor het kidnappen of mishandelen van homoseksuelen. Wie achter Pila zit(ten), is niet duidelijk. Een woordvoerder van de Raad van Europa eiste na de moord op Grigorjeva een „volledig en transparant onderzoek door de Russische autoriteiten”.

„Sjokolat?”, vraagt Stotsko terwijl zijn echtgenoot Jevgeni Vojtsechovski koffie neerzet. Het is een van de weinige Russische woorden die hij uitspreekt tijdens het gesprek. Het paar is vastbesloten om Nederlands te spreken. Wanneer Stotsko soms een woord niet weet, vult Vojtsechovski aan. Hun adres wilde Stotsko alleen delen via de extra versleutelde app Telegram. Een foto van zijn stembiljet voor de Waterschapsverkiezingen in maart, die hij trots op sociale media had gedeeld, heeft hij na het nieuws over de moord offline gehaald. „Een domme fout”, begrijpt hij nu. Op het biljet stond hun adres.

„Ik schrok”, zegt Stotsko over de lijst van Pila. „Wij zitten al anderhalf jaar in Nederland. Ik was eigenlijk geen echte activist in Rusland. Maar wat wij hebben gedaan was kennelijk genoeg om op deze lijst te staan.”

vKontakte

Pavel Stotsko (29) en Jevgeni Vojtsechovski (29) leren elkaar acht jaar geleden in Moskou kennen via vKontakte, het Russische Facebook. Ze zijn allebei in opleiding om arts te worden. Na een aantal jaar samenwonen willen ze trouwen. Omdat het homohuwelijk in Rusland verboden is, besluiten Stotsko en Vojtsechovski in januari 2018 te trouwen in Kopenhagen.

„Ze hadden net zo goed twee stinkende geiten kunnen laten trouwen. We moeten ze het land uit jagen, zodat anderen dit niet durven.”

Terug in Moskou proberen ze iets wat voor zover zij weten nog niet eerder is geprobeerd: ze gaan naar een kantoor van de gemeente Moskou om hun huwelijk te laten registreren. Volgens de Russische wet kan dit met in het buitenland gesloten huwelijken. Over de sekse van de partners wordt daarbij niks vermeld. Tot hun verbazing lukt het en krijgen ze een stempel in hun paspoort.

„Dat was een heel grote surprise voor iedereen”, stelt Stotsko. „Een verrassing”, vult Vojtsechovski aan. De onafhankelijke tv-zender Dozjd pikt het op: voor het eerst had Rusland het homohuwelijk erkend.

Stotsko en Vojtsechovski hebben iets onmogelijks bereikt.

Stotsko maakt een handleiding voor andere Russische lhbti-stellen die in het buitenland willen trouwen: welke documenten nodig zijn, hoeveel het kost – met zijn e-mailadres voor vragen. Wekelijks krijgt hij berichtjes met vragen of dat het gelukt is. „We willen je bedanken”, schrijven twee Russische vrouwen. „Nu weten we dat alles mogelijk is!”

De mannen hielden altijd wel rekening met de wijdverspreide homohaat in Rusland. Tegen hun buren zeiden ze dat ze broers waren, op straat liepen ze niet te dicht bij elkaar. Als tiener werd Stotsko door zijn broer in elkaar geslagen toen die van zijn geaardheid hoorde.

In eerste instantie weet alleen zijn moeder dat hij met Vojtsechovski getrouwd is. Maar na hun in Rusland erkende huwelijk, stromen de haatberichten en doodsbedreigingen binnen. Stotsko’s moeder krijgt telefoontjes: haar zoon moet zich niet meer laten zien op tv. Via media komt hun adres naar buiten.

Het homofobe Doemalid Vitali Milonov van Verenigd Rusland – de partij van president Poetin – doet een oproep om hun paspoorten af te nemen. „Ze hadden net zo goed twee stinkende geiten kunnen laten trouwen. We moeten ze het land uit jagen, zodat anderen dit niet durven.”

Twee dagen na het televisie-interview met Dozjd staat de politie voor de deur, ze moeten hun paspoorten met de inmiddels befaamde stempels afgeven. In eerste instantie weigert het stel. Dan worden hun elektriciteit en internet afgesloten.

Stotsko: „De tweede man van de Moskouse politie zei: ik kan jullie geen garantie geven dat jullie nu niet in een gevaarlijke situatie zitten. En wij kunnen jullie niet helpen.”

Alleen als ze hun paspoorten afgeven, mogen ze hun huis verlaten.

Asiel

Stotsko en Vojtsechovski geven na overleg met advocaten hun paspoorten toch af, en vertrekken met de eerstvolgende vlucht. Met de alternatieve reisdocumenten die ze nog wel hebben, lukt het via Turkije naar Nederland te vliegen, waar ze asiel krijgen.

Denken ze echt dat ze hier in Nijmegen gevaar lopen vanwege de lijst? „Iedereen kan naar Nederland vliegen”, zegt Vojtsechovski bezorgd. „Eigenlijk verwachten wij elke dag iemand aan de deur”, vult Stotsko aan.

Stotsko heeft geen enkel vertrouwen in de Russische politie. Daarom besloot hij aangifte te doen in Nederland. De domeinnaam van de website, die inmiddels offline is gehaald, stond namelijk geregistreerd bij een Nederlands bedrijf.

Het weekend na de moord werd Jelena Grigorjeva herdacht tijdens de Gay Pride in Amsterdam. Stotsko en zijn man besloten erheen te gaan. ’s Avonds plaatste Stotsko foto’s van de demonstratie op sociale media. „Mijn moeder stuurde direct een bericht. ‘Waarom doe je dat? Je staat op een dodenlijst. Wij voelen ons niet veilig. Iemand kan naar ons toekomen. Jij bent in Nederland maar wij zitten nog in Rusland’.”