Opinie

Er is hoop. In het midden

In Europa

Veel zomerdiscussies hebben dit jaar de neiging te ontsporen. In Duitsland wordt een vrouw met haar zoontje onder de trein geduwd. Dit gebeurt, helaas, elk jaar wel een paar keer. Maar omdat de dader ditmaal uit Afrika komt, ontbranden er giftige discussies. Twee extreme posities domineren. Of je bent vóór open grenzen, waarbij ‘iedereen binnenwandelt’. Of je bent tegen, waarbij ‘er niemand meer binnenkomt’. Iets daartussen – waar de werkelijkheid zich bevindt – lijkt niet meer te bestaan.

Ook in Nederland beheersen extremen het debat, losgebarsten rond een wetje dat drie-, vierhonderd vrouwen moet disciplineren. Ook hier: totale radicalisering. Of je roept op om vrouwen met boerka’s op te sporen en aan te geven. Of je bent een ‘boerkabuddy’, die deze vrouwen beschermt tegen ‘racisten’ en ‘fascisten’. Op Twitter is de hashtag ‘burgeroorlog’ gesignaleerd.

Frankrijk is in de ban van Steve, een man die verdronk na een clash tussen luidruchtige festivalgangers en de politie. Gele hesjes zien nu bevestigd dat Frankrijk een politiestaat is. Anderen willen juist dat het leger het land van de hesjes bevrijdt. En dan Italië. Dat wil oud-minister Sandro Gozi zijn nationaliteit afnemen, wegens ‘verraad’: hij adviseert de Franse premier.

Groot-Brittannië en Amerika zijn verder heen. Emoties beheersen de politiek compleet. De Britten hebben Boris, de Amerikanen Trump. Je bent voor ze of tegen ze. Alles ertussen wordt geplet.

Democratieën zijn niet goed in de omgang met emoties. Ze stoelen op rationeel debat. Op onafhankelijke instituties en afgewogen oordeel. Niet op irrationeel denken, charisma of kracht. Oppositievoeren door Boris of Trump op hun zoveelste leugen te betrappen is zinloos. Mensen weten dat het charlatans zijn. Dat is wat ze willen.

Alexis de Tocqueville schreef in De la démocratie en Amérique dat een democratie geen volledige bescherming biedt tegen tirannie. Een democratie kan uitlopen op tirannie, als de meerderheid dingen beslist die slecht zijn voor de maatschappij. In plaats van de tirannie van één despoot krijg je dan een tirannie van de meerderheid. De meerderheid heeft niet perse moreel gelijk. Hitler kwam democratisch aan de macht.

Populisten bestrijden door ze te verketteren, werkt niet. Ze omhelzen, zoals de Britse Tories doen met de Brexit Party, evenmin. De enige strategie is om met goede ideeën te komen. Met een politieke horizon. En ervoor te gaan.

Veel traditionele partijen zijn hiertoe niet in staat. Ze zijn uitgeblust. Bedrijven blijven overeind door zich constant aan te passen. Eigenlijk zouden partijen hetzelfde moeten doen. Onze democratie werkt anders dan die in de jaren vijftig. Populisten begonnen eerst te innoveren, dat verklaart mede het succes van de Brexit Party, AfD en Vijfsterrenbeweging.

Maar ook in het politieke midden vindt vernieuwing plaats, schrijft Josef Lentsch in zijn boek Political Entrepreneurship: How to Build Successful Centrist Political Start-ups. Kijk naar Macrons LREM, het Spaanse Ciudadanos, de Oostenrijkse Neos, Nowoczesna in Polen en het paneuropese Volt. Lentsch, medeoprichter van de Neos, zet nu het Instituut voor Politieke Innovatie in Berlijn op, een academie voor het politieke midden. In de slag om onze open maatschappijen, schrijft Lentsch, moet het midden standhouden. „Maar dat is niet genoeg. Als het de populisten en extremisten wil verslaan, moet het zichzelf transformeren.”

Dit boek is prijzig, maar de investering wel waard. Het beschrijft hoeveel er gebeurt in het politieke centrum, waar je weinig over hoort omdat de media gefixeerd zijn op populisten. En het laat zien dat er hoop is. Onze democratie kán tiranniek worden. Maar als wij eens van de bank komen en ons inzetten, hoeft dat helemaal niet te gebeuren.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.