„We doen vaak het liefst wat we altijd al doen: ontwateren. Maar dat kan niet meer op de lange termijn.”

Foto Roger Cremers

'We leven hier met water en doen vaak het liefst wat we altijd al doen: ontwateren'

Interview | Esther Stouthamer De Nederlandse bodem daalt al eeuwen doordat we water aan de grond onttrekken. In Vietnam begint dit proces nu pas, door urbanisatie.

„We moesten ons archief opruimen en een collega dacht: die oude veldwerkkoffer is wel wat voor jou”, zegt fysisch geograaf Esther Stouthamer in haar kantoor van de Universiteit Utrecht. In de hoek van de kamer staat de oude, houten koffer. ‘Geografisch Instituut Utrecht’ staat er op het deksel gebrand. Wanneer we de koffer openmaken, blijkt die leeg. „Ik weet niet wat erin gezeten heeft, er past in elk geval geen boor in”, zegt ze. „Maar dit soort koffers namen ze vroeger mee het veld in. Het is een stukje geschiedenis.”

Studenten fysische geografie werden aan de Universiteit Utrecht sinds 1959 voor hun studie op karteerveldwerk gestuurd in de provincie Utrecht en later meer richting het rivierengebied: de Betuwe en het IJsseldal. „Ze kregen dan een gebied van 6 tot 8 vierkante kilometer om een kaart te maken van de geologie en de landschapsvorming.” Dat deden ze door grondboringen te zetten, soms tot wel 15 meter diep, waarvan ze elke 10 centimeter moesten beschrijven qua bodemsamenstelling. „Studenten moesten minimaal 200 boringen zetten. Anders mochten ze het veld niet uit.”

Tijdens haar promotieonderzoek in 2001 gebruikte Stouthamer zoveel mogelijk van die boorgegevens. Daarmee reconstrueerde ze hoe de Rijn en de Maas gelopen hebben in het Holoceen, vanaf 9.000 jaar geleden. Sindsdien bestudeert ze de invloed die mensen hebben op de vorming en de ondergrond van delta’s.

De komende tijd leidt ze een project over bodemdaling in Nederland. „We gaan onderzoeken wat de precieze werking van bodemdaling is en hoeveel daling we nog kunnen verwachten. Ook gaan we verkennen hoe we het beste het beleid kunnen vormgeven om daarmee om te gaan. Want een wet om bodemdaling tegen te gaan is er nog niet. Daarnaast doen we ook onderzoek naar de economische en juridische aspecten van bodemdaling.”

Wanneer gingen mensen in Nederland invloed uitoefenen op onze delta?

„Er wordt vaak gezegd dat mensen in Nederland duizend jaar geleden begonnen met het ontwateren van stukken land. Maar er zijn aanwijzingen dat het ontwateren al tijdens de Romeinse tijd begon.”

Lees ook: Romeinse slotengravers verlegden ongewild loop van de Rijn

Ze laat twee kaartjes zien uit een wetenschappelijke publicatie van vorig jaar. Een kaartje uit het jaar 200 voor Christus, de ander van 200 na Christus. Daarop staat een stukje van het westelijk veengebied. Rotterdam, Leiden en het Groene Hart staan erop, en de rivierlopen van de Rijn en de Maas.

Studenten moesten minimaal 200 boringen zetten. Anders mochten ze het veld niet uit

 

„Rond 200 voor Christus waren de lopen van de Oude Rijn en de Maas nog gescheiden. Er lag toen een groot gebied met hoog- en laagveen tussen de twee rivieren in. Dat hoogveen bevatte veel regenwater, waardoor het als het ware bol stond. De twee rivieren konden daar dus niet overheen stromen.”

Maar op het kaartje van vierhonderd jaar later heeft de Oude Rijn zich verlegd naar de Maas via twee vertakkingen: de Lek en de Hollandsche IJssel. Dat is bewijs dat mensen ten tijde van de Romeinen al aan ontwatering deden. „Het veen zakte daardoor in. Er kwamen toen meer zee-inbraken voor, waardoor er ook nog laagjes sediment op het veen kwamen te liggen. Dat sediment is zwaar, en zorgde ervoor dat het veen nóg meer inzakte. Dat gaf ruimte voor de Lek en Hollandse IJssel om over het veengebied richting Maas te stromen.”

Zijn daar ook archeologische bewijzen voor?

„Er is een klepduiker gevonden uit de Romeinse tijd. Een holle boomstam met een klep eraan, waardoor het water maar één kant op kon stromen. Waarschijnlijk wilde men toen de veengronden ontginnen voor landbouw door sloten te graven. De klepduiker werd gebruikt om water te laten weglopen.”

Rond 200 voor Christus waren de lopen van de Oude Rijn en de Maas nog gescheiden

 

Welke vormen van bodemdaling heb je in Nederland?

„Dat is overal anders. De Flevopolder is één tot twee meter ingeklonken door – onder andere – ontwatering. In de Randstad heb je veel veengebieden. Dat veen oxideert doordat de grondwaterspiegel onder het maaiveld ligt, en steeds verder verlaagd wordt, om te voorkomen dat het vee natte hoeven krijgt. In delen van Groningen zakt de bodem door verlaging van de grondwaterstand en onttrekking van gas.”

Zijn er nog onbekende factoren die bodemdaling veroorzaken?

„Je hebt kruip en krimp. Bij ‘krimp’ drogen lagen klei in. ‘Kruip’ ontstaat bijvoorbeeld wanneer zware gebouwen hoge druk uitoefenen op de bodem. De bodem kan dan zijwaarts verplaatsen. Van dat fenomeen weten we nog weinig af. Klei kan ook reageren op verzilting van grondwater. Sommige kleimineralen zwellen op wanneer er vocht bijkomt. Maar zout water kan de mineralen zodanig veranderen dat het zwelvermogen van klei verdwijnt. Ook van dat effect op bodemdaling is nog weinig bekend.”

U werkte mee aan onderzoek naar bodemdaling in de Mekongdelta in Vietnam. Wat is daar het probleem?

„In Zuidoost-Azië vindt een sterke urbanisatie plaats. De laatste dertig jaar zijn er veel meer mensen in steden in de delta komen wonen. Die hebben allemaal water nodig om te drinken of te gebruiken voor rijstteelt, garnalenkweek en industrie. Dat water pompen ze van 100 tot 700 meter diep op uit de grond. De grondwaterreservoirs bestaan uit lagen zand, die tussen twee kleilagen in liggen. Wanneer er te veel water aan het zand onttrokken wordt, neemt de druk in de bovenliggende kleilaag af. Hierdoor worden die lagen in elkaar gedrukt en daalt de bodem heel snel.”

Waarin verschilt de bodemdaling in Nederland met die in de Mekongdelta?

„In Nederland hebben we de daling die ze in de Mekongdelta hebben al gehad. Wij zijn het westelijk veengebied al meer dan duizend jaar aan het ontwateren. Maar de Mekongdelta is relatief jong. De punt van de delta is pas de laatste drieduizend jaar gevormd, en bestaat uit kleiig materiaal dat nog natuurlijk aan het inklinken is. Daarnaast zijn de steden als Cà Mau en Can Tho pas de laatste dertig jaar op grote schaal grondwater aan het onttrekken. Ook is er gevoeligheid voor zetting, waarbij de bodem onder het gewicht van zware gebouwen en infrastructuur wordt samengeperst.”

Tokio is door het oppompen van drinkwater tussen 1900 en 1970 vier meter gezakt

 

Is die bodemdaling in Vietnam te stoppen?

„Je zou schoon water in de ondergrondse waterreservoirs kunnen terugpompen. Maar de vraag is waar je dat vandaan haalt. Je zou ook het drinkwater van verder weg kunnen halen. Dat is in Tokio gebeurd. Daar is de stad door het oppompen van drinkwater tussen 1900 en 1970 vier meter gezakt. Daar zijn ze toen mee gestopt en nu halen ze drinkwater tot op tweehonderd kilometer afstand. Maar dat kan niet elk land betalen.”

Wat kunnen we in Nederland doen aan bodemdaling?

„We leven hier met water en doen vaak het liefst wat we altijd al doen: ontwateren. Maar dat kan niet meer op de lange termijn. Dus om te voorkomen dat het land verder zakt, zou je het grondwater niet verder moeten verlagen. We moeten drastische keuzes maken.”