Opinie

Wat er mis is met vliegschaamte

Wouter van Noort

Ik dacht dat ik al vrij hip was met mijn opkomende vliegschaamte, maar ik schaam me blijkbaar nog lang niet genoeg. Donderdag stond in NRC dat wetenschappers niet meer naar verre congressen durven. Filosoof Hans Schnitzler riep laatst op de radio op tot dataschaamte. Deze maand staat in Vrij Nederland een oproep tot roofschaamte. In de Volkskrant staan pleidooien voor kaasschaamte en schaatsschaamte. We moeten ons kapot schamen.

Ik heb er moeite mee. Schaamte is een rot-emotie, buitengewoon onproductief ook trouwens. Schaamte gaat volgens psychologen samen met een verlies van zelfrespect, sociale terugtrekking, boosheid en agressie. Onderzoek onder veroordeelde criminelen toont aan dat schaamte leidt tot váker recidiveren.

Stel: je gaat heel CO2-bewust met fietsvakantie en je wordt vervolgens geshamed om een blokje kaas. Werkt dat stimulerend of maakt dat cynisch? Het is als tegen een vegetariër schamperen: en je leren schoenen dan? Schaamte en zijn broertje shaming zorgen voor uitsluiting en machteloosheid. Is dat wat nodig is nu we voor de grootste collectieve uitdaging ooit staan met het voorkomen van een te hete planeet?

Pleidooien voor schaamte stellen de werkelijkheid bovendien te simpel voor. Jarenlang is Nederlanders ingepeperd „Een beter milieu begint bij jezelf”. Nou, nee. Een beter milieu begint bij internationale afspraken, betere economische prikkels, massaal bomen planten, het in productprijzen verwerken van milieuschade, en veel meer ingewikkelds. Een beter milieu begint bij overheden en multinationals: het bekt minder lekker, maar helaas.

Interessant is dat denktank World Economic Forum de laatste tijd vliegschaamte propageert in posts op sociale media. Vliegschaamte als Scandinavische lifestyletrend, Flygskam als het nieuwe Hygge. Het komt het bolwerk van grote multinationals vast goed uit dat mensen elkaar shamen in plaats van dat ze naar Shell en Ryanair wijzen. Altijd handig als mensen denken dat ze collectieve problemen individueel kunnen oplossen. Voor de belangrijkste veroorzakers dan.

Dat schaamte averechts werkt, betekent niet dat we alles maar moeten laten wapperen. Zonder vraag geen aanbod. De westerse mens weet als de beste hoe hij zo efficiënt mogelijk produceert – maar hoe hij fatsoenlijk consumeert begint hij pas net te leren.

Er zijn betere manieren om dat te stimuleren dan schaamte. De bestuursvoorzitter van KLM die recent de oproep deed: „Geniet, maar vlieg met mate”, is een interessant begin. Treintrots klinkt best lekker. Vega-vreugde voor mijn part. Schaamte is de emotie die mensen diep doet voelen dat ze niet deugen, en ook nooit kúnnen deugen.

Wouter van Noort schrijft tijdens de zomer enkele columns op deze plek.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.