Hoe giftige mannelijkheid de gayscene verdeelt

Gayscene Een gebeeldhouwde torso, een stoere blik en een lage stem – in de gayscene is mannelijkheid vaak de norm. Daar komt steeds meer kritiek op.

Illustratie Astrid van Rooij

Toen Tofik Dibi (38) voor het eerst een gayclub bezocht, dacht hij op het verkeerde feest te zijn beland. De voormalig GroenLinks-politicus zag in de rij alleen maar „zeer mannelijke gasten” staan, wat hij niet had verwacht. En toen hij de homodatingapp Grindr installeerde, kwam hij er al snel achter welk type daar het meest in trek is: „de kloon van de heteroman”.

Wie niet bekend is met de gayscene en afgaat op (achterhaalde) stereotypes, denkt aan een cultuur van flamboyantie en vrouwelijkheid. Maar juist mannelijkheid is het hoogst haalbare. Op datingapps wemelt het van de foto’s van gebeeldhouwde torso’s met stoere blik, gesprekken worden zo sec mogelijk gevoerd (‘Hey man’) en dan is daar ook nog die telkens terugkerende hashtag #mascformasc, codetaal voor mannelijk zoekt mannelijk. Anderen zijn nóg directer, die gebruiken #nofemme in hun profiel.

Uit een onderzoek onder vijfduizend mannen van het Britse homotijdschrift Attitude in 2017 bleek dat 71 procent afknapt op vrouwelijke trekjes in een man. Hoe komt het dat de gayscene mannelijkheid verheerlijkt, en waarom is hier steeds meer kritiek op?

Tofik Dibi en Willem Timmers (34) besloten deze vragen te onderzoeken in hun documentaire Acting Straight, die eerder dit jaar verscheen.

Zonder er echt over na te denken vielen ze altijd al op ‘mannelijke’ types, maar waarom was dat zo?

De documentaire ‘Acting Straight’.

„Zoiets begint eigenlijk al op hele jonge leeftijd”, zegt Timmers. „In mijn opvoeding leerde ik om vrouwelijke trekjes te onderdrukken. Op de middelbare school zat ik met een vrouwelijke jongen in de klas en die werd heel erg gepest. Daardoor word je geconditioneerd: hoe mannelijker je bent, hoe meer je meetelt.” Het gaat dan om het ouderwetse cliché van mannelijkheid: weinig emoties tonen, stoere motoriek, lage stem.

Jaren na de middelbare school zijn Timmers en Dibi zich nog altijd zeer bewust van hoe ze zitten, dansen, praten en lopen. Wappert hun pols niet te veel?

Volgens het populaire zelfhulpboek The Velvet Rage (2005) van de Amerikaanse therapeut Alan Downs lopen veel homo’s een trauma op omdat ze zich al op zeer jonge leeftijd realiseren op te groeien in een wereld die hen verwerpt. Op volwassen leeftijd uit zich dit door hyperzelfbewustzijn en overcompensatie om geliefd en geaccepteerd te worden. Zoals door een vlammende carrière of perfect sportschoollijf.

„Uiteindelijk is de masc for masc-cultuur geïnternaliseerde homofobie”, zegt Dibi. „Wie te veel afwijkt van wat als mannelijk wordt gezien, wordt daar op jonge leeftijd voor gestraft. Als dat er vroeg in zit is het moeilijk af te leren. Daardoor blijft het na je coming-out een intern gevecht, omdat het zo in je brein zit. Voor veel homo’s is de sportschool de makkelijkste weg naar mannelijkheid. Ze willen zich veilig in de heterowereld kunnen bewegen en vinden dat vrouwelijke homo’s hun een slechte reputatie geven.”

Mannelijk praten

Wie na de eventuele coming-out de homowereld betreedt, ontdekt al snel dat de giftige mannelijkheid die jongens in hun jeugd meekrijgen van de buitenwereld, allesbehalve verdwenen is. Bijvoorbeeld door bottom shaming (het belachelijk maken van de passieve partner in bed) en de druk om een gespierd lichaam te hebben – anders ben jij straks op het feest de enige met een kippenborst. Timmers: „Soms belt de ene jongen de andere voorafgaand aan een date, om te horen of diegene wel mannelijk genoeg praat.”

De opkomst van onlinedaten, dat de kwijnende homohoreca grotendeels heeft vervangen, versterkt de norm. Apps als Grindr, Scruff en Romeo reduceren je identiteit tot een paar foto’s en statistieken (van je gewicht tot penislengte) en je voorkeuren qua ‘stam’ (van bears, breed en harig, tot twinks, jong en dun). Wie op die apps geen kapitaal heeft in de vorm van aantrekkelijke foto’s, wordt weggeswipet of genegeerd. Toen Adam Eli, een Amerikaanse lhbt-activist, eerder deze maand een foto van zijn mollige, harige lichaam op Instagram plaatste verloor hij in twaalf uur 300 van zijn 58.000 volgers.

Als iederéén zegt dat het een persoonlijke voorkeur is, is het dan nog wel zo?

Willem Timmers

Theatermaker Rikkert van Huisstede (25) ziet zichzelf als „zacht en lief”. Hij draagt geregeld hakken en draagt thuis graag jurken, „voor mij is dat net een joggingpak”. Een keer had hij een date thuis uitgenodigd, die hij na afloop niet meer kon bereiken. „Toen ik hem een paar maanden later sprak, zei hij dat hij op mijn jurk was afgeknapt.” Als hij een jurk aantrekt naar een gayfeestje wordt hij gelijk al niet meer gezien als eventuele bedpartner. „Ik krijg dan overdreven aardige reacties, maar word tegelijkertijd gefriendzoned. Ik denk dat veel jongens denken: ik ben al gay, dan moet ik niet óók nog eens vrouwelijk zijn. Anders zijn ze zogenaamd niet geslaagd als man.”

Lees ook: ‘Het leven van homo’s lijkt volstrekt niet op dat van hetero’s’

Wat is er eigenlijk zo erg aan, mannelijk kán toch gewoon een voorkeur zijn? Timmers: „Als iederéén zegt dat het een persoonlijke voorkeur is, is het dan nog wel zo? De scheidslijn is dun. De communicatie van dit ideaal lijkt eerder op discriminatie. Het lijkt op gepeste mensen die zelf gaan pesten.” Ook zegt hij dat het schadelijk is voor de geestelijke gezondheid. Uit cijfers blijkt dat depressies en verslavingen bovengemiddeld veel voorkomen, juist in de ‘hypermannelijke’ homowereld. „Als je uit de kast komt”, zegt Dibi, „verwacht je in een gemeenschap te komen waar je elkaar steunt. Het moet een veilige plek zijn.”

Een tegenbeweging

Toch lijkt er een verandering gaande. De discussie over ‘giftige mannelijkheid’ en überhaupt wat mannelijkheid precies inhoudt, heeft ook de gayscene bereikt. Zoals journalist Jeff Leavell het op onlinemagazine Vice verwoordde: „Hebben we echt aids, eeuwen van religieuze en politieke intolerantie (…) en het gevecht voor onze rechten overleefd om ‘masc 4 masc’ op ons datingprofiel te zetten?” Ook met de herdenking deze zomer van vijftig jaar Stonewall (de rellen bij de gelijknamige bar in New York in 1969, die worden gezien als de geboorte van de homo-emancipatie) werd benadrukt dat de groep leiders van deze opstand bestond uit gemarginaliseerde groepen uit de lhbti-wereld, zoals een transgender vrouw en een femme queen, een vrouwelijke homo.

Van Huisstede begon een jaar geleden Boys Won’t Be Boys: een maatschappijkritische beweging en voorstelling met landelijke tournee, ook tijdens de Pride deze week treedt hij op. In de bijbehorende Facebook-groep – die begon met dertig leden, inmiddels zijn het er vijfhonderd – praten zowel homo’s als hetero’s over een nieuwe definitie van mannelijkheid. „Ik wil mannen uitnodigen om meer open te staan voor vrouwelijke jongens. Zowel qua vriendschap als liefde. Je moet soms moeite doen om van iemand te leren houden, je kwetsbaarder opstellen.”

Door zijn proces van zelfacceptatie merkt Van Huisstede een verandering in zijn eigen liefdesleven: hij heeft nu een relatie met een man én een vrouw, die van hem houden zoals hij is.

Nieuwe hashtag

Ook de documentairemakers zijn voor een nieuwe definitie van mannelijkheid. Timmers: „Uitstralen dat je jezelf bent en daardoor ook anderen accepteert. Ik vind het bijvoorbeeld juist hypermannelijk als een heteroman uitstraalt dat hij zich comfortabel voelt in de omgang met homo’s, als hij aanrakerig is en de afstand probeert te doorbreken.”

Lees ook het interview met Nicolaas Veul: ‘Pisnicht of homootje – dat maakt veel stuk’

In hun eigen datingleven – ze vallen allebei op mannelijke types – zijn ze niet in één keer van hun diepgewortelde ideaalbeeld af. Maar er is hoop. Timmers: „Door te accepteren is mijn scala breder geworden.” Dibi: „Ik val nu op meer types dan vijf jaar geleden.”

Online heeft een kleine groep vrouwelijke homo’s de beruchte hashtag een eigen draai gegeven. Onder een selfie met make-up schrijven ze: #mascaraformascara.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.