Naar de rechter voor schone longen in vuilste stad ter wereld

Luchtvervuiling Indonesië De slechte luchtkwaliteit in Jakarta leidt tot gezondheidsproblemen. Met een rechtszaak willen burgers de overheid tot maatregelen dwingen.

Smog boven Jakarta. Rond de stad liggen acht kolencentrales, vier nieuwe zijn gepland.
Smog boven Jakarta. Rond de stad liggen acht kolencentrales, vier nieuwe zijn gepland. Willy Kurniawan/Reuters

Jakarta staat bovenaan de ranglijst en dat is geen goed nieuws. De afgelopen maanden is de hoofdstad van Indonesië geregeld de stad met de zwaarste luchtvervuiling ter wereld. Jakarta scoort slechter dan notoir vuile steden als Beijing en New Delhi.

Een groep van 31 inwoners heeft er genoeg van. Ze zijn een rechtszaak begonnen tegen de president, de gouverneur van Jakarta en een aantal ministeries. Deze donderdag begint het proces.

Een van de eerste burgers die zich meldde bij het Jakarta Legal Aid Institute, de stichting voor juridische hulp die de eisers begeleidt, was Istu Prayogi (54). Hij is docent en heeft al jaren last van zijn luchtwegen. Op röntgenfoto’s is te zien dat het „druk” is in zijn longen, en de dokter zag vlekjes. Maar hij rookt niet en het is ook geen astma of een virus. „Het komt puur door de vervuilde lucht.” Elke ochtend spoelt hij zijn neus met een zoutoplossing en neemt hij pijnstillers om zijn hoofdpijn te verlichten.

Istu Prayogi verhuisde al jaren geleden van Jakarta naar Depok, een voorstad van de hoofdstad. Toen was de lucht echt beter in Depok, nu maakt het niet zo veel meer uit. De industrie heeft zich uitgebreid. Prayogi ziet hun rechtszaak als enige manier om iets te beginnen tegen de vervuiling. Als leraar maakt hij zich zorgen over de generaties na hem. „Straks eindigen ze over tien, twintig jaar zoals ik. Ik ben zo vaak ziek.”

Dertien miljoen brommers

De belangrijkste veroorzakers van de luchtvervuiling zijn het verkeer, de kolencentrales en de industrie. Er staan 13,3 miljoen brommers geregistreerd in Jakarta en 3,5 miljoen auto’s. De meeste daarvan gaan elke dag de weg op. Steeds meer inwoners doen op de brommer een masker op om zich te beschermen tegen de uitlaatgassen: van simpele chirurgenmaskertjes tot hippe modellen waar zelfs een mini-ventilatortje in zit.

Acht kolencentrales rond de stad voorzien de tien miljoen inwoners van stroom en er liggen plannen voor nog vier nieuwe centrales. Als die er echt komen, is Jakarta volgens milieuorganisatie Greenpeace de hoofdstad met de meeste kolencentrales binnen een straal van 100 kilometer ter wereld.

De vervuilende factoren zijn in alle wereldsteden min of meer hetzelfde. Alleen in Jakarta doet de overheid er zo bijzonder weinig tegen, zegt activist Bondan Andriyanu van Greenpeace Indonesia. Zo zijn de regels voor de maximale uitstoot van schadelijke stoffen van kolencentrales net vernieuwd, maar zijn de nieuwe normen in vergelijking met andere landen nog steeds heel ruim: „Het wettelijke maximum ligt hier zeven keer zo hoog als in China of Japan.”

Ook voor fijnstof houdt Indonesië er soepeler normen op na. De maximale waarde voor de kleinste en schadelijkste deeltjes (in jargon heten die PM2.5) is in Indonesië bijna drie keer zo hoog als de internationale grenswaarde van Wereldgezondheidsorganisatie WHO. Zo kan de overheid de kwaliteit van de lucht in Jakarta nog ‘gemiddeld’ noemen, als die volgens de WHO al ‘ongezond’ is. De Indonesische regels zijn al twintig jaar oud en nooit aangepast na nieuwe onderzoeken over de schadelijkheid van PM2.5.

De data van de onafhankelijke monitor AirVisual uit Zwitserland accepteren de politici niet. „Het komt neer op ontkenning van het probleem”, zegt Bondan Andriyanu. Naast een drukke weg waar het verkeer raast, laat hij zien hoe het apparaat van AirVisual werkt. Het rode poppetje op het scherm heeft een masker voor: de huidige luchtkwaliteit is ‘ongezond’.

Ook wereldwijd zijn er steeds meer rechtszaken tegen bedrijven en overheden voor het niet terugdringen van milieuschade is verdrievoudigd. En die gang naar de rechter lijkt succesvol

Het Legal Aid Institute houdt zich al jaren bezig met de luchtvervuiling. Ze riepen de overheid steeds op om met een plan te komen. Nooit kwam het gesprek op gang, vertelt advocate Ayu Ezra Tiara. „Nu eisen we bij de rechter dat de voorlichting over luchtkwaliteit aan de bevolking verbetert, dat er behoorlijk onderzoek komt en vooral dat ze de oorzaken aanpakken.”

Sanseveria’s uitdelen

De reacties die de overheid tot nu toe publiekelijk geeft, kan Tiara niet echt serieus nemen. De klagers dragen zelf toch óók bij aan de vervuiling, zei de gouverneur van Jakarta, Anies Baswedan: „Behalve als zij allemaal met de fiets gaan, dan zou het een ander verhaal zijn.” En de dienst die over het groen in de stad gaat, stelde als oplossing voor om op alle overheidsgebouwen sanseveria’s te plaatsen. Zodat de planten de koolstofdioxide uit de lucht kunnen opnemen – al is dat geen oplossing voor de luchtvervuiling.

Docent Istu Prayogi is optimistisch over de zaak en denkt dat ze gaan winnen. „Het recht op schone lucht staat in de Indonesische grondwet.” Zijn medisch dossier neemt hij donderdag alvast mee als bewijs.

Advocaat Tiara is terughoudender. Ze verwacht dat het proces hoe dan ook jaren gaat duren. En dat de verdedigende partijen van alles zullen aangrijpen om de boel te vertragen. „Ze nemen het probleem niet serieus.”

Op sociale media was onlangs de hashtag #setorfotopolusi trending: onder de noemer ‘upload je vervuiling’ delen inwoners van Jakarta foto’s van de smog.