Wang Xiaoshuai: ‘We leven in een scenario dat we niet kennen’

Interview Het indrukwekkende ‘So Long, My Son’ van regisseur Wang Xiaoshuai laat de snelle veranderingen in China zien. En de menselijke prijs die daarvoor moest worden betaald. „Het is nu tijd om terug te kijken op het verleden.”

Een van de meest indrukwekkende films op de jongste editie van het filmfestival van Berlijn was So Long, My Son van de Chinese regisseur Wang Xiaoshuai. Wang is al jaren een gerenommeerd regisseur van sociaal-realistische drama’s die veel succes hebben op internationale filmfestivals. Maar met So Long, My Son heeft hij zijn meest ambitieuze film tot nu toe afgeleverd.

Wang behandelt in de film niet één episode uit de turbulente recente geschiedenis van China, maar richt zijn blik op liefst dertig jaar recente historie. Aan de hand van de lotgevallen van een familie behandelt hij de landverhuizingen, de hardvochtige eenkindpolitiek en de razendsnelle economische modernisering van het land.

Liu Yaojun (Wang Jingchun) en Wang Liyun (Yong Mei) zijn fabrieksarbeiders in de jaren tachtig, als hun zoon tijdens het buitenspelen verdrinkt. Ze proberen een nieuw leven te beginnen in een andere provincie, waar ze een kind adopteren dat de plaats moet innemen van hun verloren zoon. Wang Liyun heeft als gevolg van de eenkindpolitiek eerder een abortus moeten ondergaan en is daardoor onvruchtbaar. Adoptiezoon Liu Xing (het Chinese tieneridool Wang Yuan) komt als puber in opstand tegen zijn rol als plaatsvervanger en loopt weg van huis.

De ouders proberen zoveel mogelijk bij de dag te leven en zo min mogelijk om te kijken, maar het verleden blijft opspelen – in lange, vloeiende flashbacks. In So Long, My Son is de geschiedenis slechts door een vliesdun laagje gescheiden van het heden. Historische periodes lopen haast ongemerkt in elkaar over.

Met zijn grandioze film is Wang Xiaoshuai in Berlijn een duidelijke kanshebber op prijzen. Maar de regisseur weet niet helemaal zeker of hij daar wel zo blij mee moet zijn, als hij nog voor de prijsuitreiking met de pers praat. „Soms lijkt het wel alsof mensen in China denken: die film heeft een prijs gewonnen op een filmfestival, die moeten we maar niet gaan zien. Hij zal wel veel te ingewikkeld zijn.” Maar Wang zal daar toch mee moeten leven. Enkele dagen later worden zijn hoofdrolspelers, Wang Jingchun en Yong Mei, in Berlijn onderscheiden met de prijzen voor beste acteur en beste actrice op het festival.

Uw film gaat over hoe mensen omgaan met hun verleden, maar ook over hoe een samenleving zich verhoudt tot de geschiedenis. Hoe ziet u de verhouding daartussen?

„Vanaf het einde van de jaren zeventig is het motto in China geweest: vergeet het verleden, kijk alleen nog maar naar de toekomst. Daar was toen veel steun voor onder de bevolking. Mensen wilden de periode van de Culturele Revolutie heel graag achter zich laten om weer een normaal leven te kunnen leiden. In die tijd was er nauwelijks ruimte voor mensen om een andere weg in te slaan dan die algemene maatschappelijke richting.

„Toen ik jong was stond ik daar zelf ook volledig achter. Maar als je naar het hedendaagse China kijkt, zie je wat de bijwerkingen zijn van zo’n exclusieve gerichtheid op de toekomst. Nu is de tijd gekomen om terug te kijken, om te reflecteren op wat we hebben doorgemaakt.

„Volledig de blik gericht houden op het heden en de toekomst maakt het moeilijk om een waarachtig en goed leven op te bouwen. We hebben daarvoor nu de ruimte. Of iemand ook bereid en in staat is om dat te doen hangt helemaal af van de geestelijke vermogens van het individu. We worden niet meer, zoals in het verleden, uitsluitend voortgestuwd door de algemene ontwikkelingen.”

Het verschil tussen heden en verleden is in de film niet altijd scherp gemarkeerd. Wilt u laten zien dat het verschil minder groot is dan iemand misschien zou denken?

„Als ik op een traditionele, heel duidelijke manier steeds zou hebben aangegeven in welke tijd een scène zich afspeelt, zou dat de film nog een stuk langer hebben gemaakt. De film beslaat een tijdspanne van ongeveer drie decennia. Ik heb geprobeerd om daar als regisseur als het ware boven te gaan zweven. Het verhaal zou zich bij wijze van spreken ook op één dag hebben kunnen afspelen.

„Daarmee neem ik een vrij groot risico. Waar het om gaat is dat de kijkers de ontwikkeling van de personages kunnen volgen. Pas helemaal aan het einde kan de kijker het hele verhaal overzien. Zowel het Chinese publiek als het internationale publiek blijkt ongeveer twintig tot dertig minuten nodig te hebben om het tijdsverloop in de film te doorzien. Daar blijkt helemaal geen verschil tussen te bestaan.”

U lijkt haast te zeggen dat het verleden nog steeds aanwezig is, dat we misschien altijd tegelijkertijd in het heden en in het verleden leven.

„We leven als mensen in een soort scenario, maar dat is een scenario dat we zelf niet kennen. Als je met meer afstand naar het leven kijkt, zie je dat die structuur er is, dat zo’n scenario bestaat. Dat geldt ook voor de personages in de film. Hun lot is mogelijk al lang bepaald, maar pas gaandeweg leren ze het scenario van hun eigen leven lezen. Daar speelt misschien ook wat oosterse mystiek mee van mijn kant.”

Lees hier de recensie van ‘So Long, My Son’

De film lijkt een helder ethisch perspectief uit te dragen. Moeten uw personages een bétere manier vinden om met het verleden om te gaan?

„Het meest waardevolle is voor mij als mensen hun eigen verantwoordelijkheid nemen en anderen onder ogen durven te komen wie ze in het verleden iets hebben misdaan. Berouw hebben is op zich niet zo ingewikkeld. Je kunt dan gaan biechten bij een priester of je kunt iemand een brief schrijven. Maar dat is nog iets anders dan tegenover degene te gaan zitten wie je iets hebt misdaan en het gesprek aan te gaan. Dat is moeilijk voor een persoon, maar dat is ook moeilijk voor een land.”

Dit is niet de eerste keer dat u de eenkindpolitiek behandelt in een film. Waarom?

„Chinese filmmakers zouden in het algemeen meer aandacht moeten hebben voor sociale thema’s. We leven nu eenmaal allemaal in dezelfde sociale werkelijkheid. De schaal van de veranderingen die in China in de afgelopen decennia hebben plaatsgevonden is zonder precedent in de wereldgeschiedenis. Daar vallen veel waardevolle verhalen over te vertellen. Het zou toch krankzinnig zijn als er niemand is, die die verhalen wil documenteren en die ruimte biedt voor reflectie.”

Bestaat daar binnen de huidige politieke verhoudingen in China genoeg ruimte voor?

„Dat is ingewikkeld. Daarom komen er ook steeds minder films uit die zich over sociale thema’s buigen. Alles hangt af van het vermogen van een regisseur om in zo’n gecompliceerde omgeving vast te houden aan zijn ideeën.”