Martelingen zijn in Azerbajdzjan ‘systematisch’ en ‘endemisch’

Azerbajdzjan Het grootste land in de Kaukasus kenmerkt zich door corruptie en harde onderdrukking van zijn bevolking.

De skyline van Bakoe
De skyline van Bakoe Foto Stojan Nenov/Reuters

De Aliyev-dynastie heeft al een halve eeuw bijna onafgebroken de macht in Azerbajdzjan. Het regime kenmerkt zich door corruptie en harde onderdrukking van tegenstanders. Journalisten, activisten en oppositieleden worden geïntimideerd en als ze te mondig blijven, vervolgd of zelfs gemarteld.

Nederland besloot deze maand een hier activistische asielzoeker uit Azerbajdzjan uit te zetten. Direct na terugkomst werd hij opgepakt. Het is een duidelijk signaal aan politieke dissidenten: Azerbajdzjan duldt ook over de grens geen kritiek.

1 Wat kenmerkt het regime van Aliyev?

President Ilham Aliyev volgde in 2003 zijn vader op en heeft sindsdien met verschillende trucs de macht weten te behouden, onder meer door een einde te maken aan het maximum aantal presidentstermijnen. Volgens het Institute for Peace and Democracy van de Azerbajdzjaanse mensenrechtenactiviste Leyla Yunus zitten in het land, dat een kleine tien miljoen inwoners heeft, zo’n 120 politieke gevangenen vast. Vergeleken met die cijfers doet zelfs Rusland het relatief goed: daar zitten volgens een telling van mensenrechtenorgansiatie Memorial dit jaar ruim 230 politieke gevangenen in de cel, op een bevolking van ongeveer 145 miljoen.

In 2014 en 2015 was er een golf van arrestaties, onder meer van Yunus en haar man. Het koppel werd onder andere verdacht van spionage voor Armenië. Na internationale druk, ook omdat het stel medische problemen had, mochten ze uiteindelijk naar Europa. Journalist Khadija Ismayilova onthulde in 2010 dat de toen twaalfjarige zoon van de president in de Verenigde Arabische Emiraten onroerend goed bezat ter waarde van zo’n 40 miljoen euro. In haar slaapkamer werden camera’s opgehangen en er werd gedreigd dat de beelden naar buiten zouden worden gebracht als ze niet zou stoppen.

Nadat ze de poging tot chantage had aangekaart bij de Raad van Europa werd ze vervolgd en uiteindelijk veroordeeld tot 7,5 jaar celstraf, onder meer voor belastingontduiking. In 2017 werd een naar Georgië gevluchte kritische journalist vermoedelijk ontvoerd. Later kwam hij tevoorschijn in een rechtbank in Azerbajdzjan waar hij werd veroordeeld, onder meer voor het illegaal betreden van het land.

Lees ook: Uitgewezen asielzoeker veroordeeld in thuisland

2 Hoe zijn de omstandigheden in gevangenissen in Azerbajdzjan?

Een commissie van de Raad van Europa, waar Azerbajdzjan sinds 2001 ook lid van is, concludeerde in een rapport in 2018 dat autoriteiten zich „systematisch en endemisch” schuldig maken aan martelingen. Dit gebeurt regelmatig tijdens verhoren, bijvoorbeeld door klappen met wapenstokken of zelfs stroomschokken. Ook bleek de medische hulp in gevangenissen volgens inspecteurs onvoldoende. Volgens Yunus moeten opgepakte critici kiezen: meewerken met de autoriteiten door bijvoorbeeld een valse aanklacht te ondertekenen of gemarteld worden. Ook haar man werd geslagen in de gevangenis toen hij weigerde een schuldbekentenis te ondertekenen.

3 Is de situatie in Azerbajdzjan verslechterd?

Volgens Rachel Denber van Human Rights Watch is de situatie in het land al jaren slecht, soms afgewisseld met „dramatische momenten, waarbij de situatie escaleert”. Dat was bijvoorbeeld het geval bij tientallen arrestaties in 2014 en 2015. „Vervolgens trekt de regering zich weer terug.” Zowel Ismayilova als Yunus werd uiteindelijk na druk van de internationale gemeenschap vrijgelaten.

Yunus concludeert dat de onderdrukking in Azerbajdzjan „wreder” is geworden. „Arrestaties, martelingen. Elke maand overlijden mensen in de gevangenis aan hun verwondingen.” In 2018 deden bijna 3.200 Azerbajdzjanen een asielverzoek in de EU, duizend minder dan het jaar ervoor. In Nederland kwamen in totaal 240 verzoeken binnen, meer dan een verdubbeling vergeleken met 2017. In tien van de zestig behandelde zaken werd asiel toegekend.

4 Wat doet Europa?

De Raad van Europa kwam in 2017 in opspraak toen eerdere verdenkingen werden bevestigd: Europese politici hadden steekpenningen of cadeaus aangenomen van Azerbajdzjan om minder kritisch te rapporteren over mensenrechtenschendingen in het land. Deze zogenoemde ‘kaviaardiplomatie’ leidde ertoe dat een oogje werd toegeknepen.

De EU staat voor een keuze: samenwerken voor de olie en gas van het Kaukasische land of opkomen voor mensenrechten. Brussel werkt momenteel aan een nieuwe overeenkomst om politieke en economische samenwerking juist te versterken. „De EU en Azerbajdzjan groeien elk jaar dichter naar elkaar toe”, zei voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk eerder deze maand na een ontmoeting met Aliyev.

De EU bouwt onder meer mee aan een gasleiding vanuit Azerbajdzjan door Turkije naar Europa om de afhankelijkheid van Russisch gas te verminderen. Een jaar geleden nam het Europees Parlement echter een resolutie aan waarin werd geëist dat een nieuwe economische overeenkomst met Bakoe alleen doorgaat als mensenrechten in Azerbajdzjan worden gerespecteerd.