Het tragische lot van de politieke afsplitsing

Nieuwe partij Henk Otten wil een nieuwe partij oprichten. Maar meestal loopt het slecht af met zulke afsplitsingen.

Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet en senator Henk Otten, die onlangs uit de partij werd gezet.
Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet en senator Henk Otten, die onlangs uit de partij werd gezet. Foto Bart Maat/ANP

Een naam heeft hij nog niet, maar Henk Otten is vastbesloten met een nieuwe partij mee te doen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. Een „next level-partij” moet het worden. Zoals hij maandag in het tv-programma Jinek zei: „Wat we drie jaar geleden met FVD deden, met sociale media, had niemand bedacht. Dat was innovatief.” Otten verwacht prominente FVD’ers mee te nemen naar zijn nieuwe partij, maar tot nu toe zijn er geen aanwijzingen dat volksvertegenwoordigers van FVD de geroyeerde senator volgen.

De breuk tussen Thierry Baudet en Henk Otten verloopt hiermee volgens een vertrouwd patroon. Sinds de verkiezingen van 2002, toen de LPF met 26 zetels in de Tweede Kamer belandde, zijn er tien politieke partijen ontstaan uit afsplitsingen van parlementariërs. Otten zou de elfde zijn. Niet meegeteld zijn de Kamerleden die zich afscheiden van een fractie, maar alleen verdergaan, zoals Femke Merel van Kooten (ex-PvdD) eerder deze maand.

Geen nieuw fenomeen

Van die tien nieuwe partijen zijn er maar twee min of meer succesvol te noemen. Geert Wilders splitste zich in 2004 af van de VVD-fractie en richtte na een periode als Groep-Wilders in 2006 de PVV op. Die partij is nu de tweede partij in de Tweede Kamer. Ook de Kamerleden Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk, in 2014 uit de PvdA-fractie gezet, richtten met succes een nieuwe partij op. Denk heeft nu drie zetels in de Tweede Kamer.

Maar wie kent Partij voor Nederland van Hilbrand Nawijn nog? Of het bijna gelijknamige VoorNederland van ex-PVV’ers Louis Bontes en Joram van Klaveren? Nieuwe Wegen, van voormalig PvdA’er Jacques Monasch?

Nieuw is het fenomeen niet. Nieuwe partijen ontstaan al sinds de vroege twintigste eeuw uit afsplitsingen. Nieuwkomer DS’70, opgericht door teleurgestelde PvdA’ers, wist zelfs deel uit te maken van het eerste kabinet-Biesheuvel. Maar het aantal succesvolle nieuwe partijen is uiterst klein.

De meeste afsplitsingen ontstaan om principiële redenen, of omdat ego’s gekrenkt zijn, zegt historicus Anne Bos van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis in Nijmegen. „Parlementariërs voelen zich te zeer beknot door strakke fractiediscipline.”

Een nieuwe partij heeft meestal pas bestaansrecht als ze een nieuw geluid toevoegt aan de gevestigde partijen, zegt Bos. „En juist bij afsplitsingen is dat moeilijk. Zij blijven immers vaak dicht bij de ideeën van de moederpartij, en zeggen dat alleen zíj het traditionele geluid vertegenwoordigen.”

Een uniek geluid

Het gaat vaak mis, zegt oud-Kamerlid Hero Brinkman (PVV), omdat nieuwe partijen „een uniek geluid” missen. „Je hebt een idee nodig waarvan kiezers denken: hé, dat kenden we nog niet. Daar ben ik de mist mee ingegaan.”

Brinkman stapte in 2012 uit de PVV-fractie en richtte de Onafhankelijke Burgerpartij op. Hij fuseerde later met Trots op Nederland van Rita Verdonk tot Democratisch Politiek Keerpunt. Die partij behaalde geen zetels bij de verkiezingen van 2012. Drie jaar later richtte hij, eveneens zonder succes, de Ondernemers Partij op. Nu heeft hij een barbecuerestaurant in Den Haag.

Brinkman: „Mijn verhaal was veel te genuanceerd. Ik had ook standpunten over sociale zekerheid, de economie, democratisering van politieke partijen. Dat werkte niet, omdat het te weinig onderscheidend was.”

Nog een probleem, zegt Brinkman: de meeste afsplitsingen denken het wel alleen te kunnen. „Maar je hebt een aansprekende leider nodig. Iemand die jouw verhaal met charisma kan uitdragen. Ik had destijds alleen mezelf, dat was niet genoeg.”

Henk Otten kan het redden, zegt Brinkman, als hij die twee gevaren onderkent. Inhoudelijk kan het. Otten zegt een partij te willen voor „mensen die wat willen maken van hun leven”, zei hij in de Volkskrant, maar die wegblijft bij „de boreale kant van FVD”. Brinkman: „Otten kan een partij opbouwen en is inhoudelijk sterk. Hij is politiek handiger dan Baudet en heeft een minder groot ego. Maar zijn partij heeft nog wel een gezicht nodig, iemand die zich staande houdt tegenover Baudet en Wilders.”

De ideeën van Henk Otten, in een interview in NRC: ‘Baudet trekt de partij te veel naar rechts’