Het seksisme rond Lewinsky oogt nu pijnlijk gedateerd

The Clinton Affair De documentaireserie toont hoe na een kwart eeuw de kijk op de zaak-Lewinsky is veranderd. En laat tegelijk zien hoe weinig verschil er soms is tussen Bill Clinton en Donald Trump.

First lady Hillary Clinton met haar man, president Bill Clinton, in 1996.
First lady Hillary Clinton met haar man, president Bill Clinton, in 1996.

Wie de documentaireserie The Clinton Affair bekijkt, die de VPRO vanaf maandagavond in zes delen uitzendt, kan de enorme kloof ontwaren tussen de tijd die daarin centraal staat en nu, als ook een verwarrende nabijheid voelen. De affaire tussen president Bill Clinton en de destijds 22-jarige stagiaire op het Witte Huis, Monica Lewinsky, zou even goed een aflevering uit het eerste seizoen van Mad Men kunnen zijn als eentje uit House of Cards.

Het vanzelfsprekende seksisme waarmee de zaak-Lewinsky destijds werd becommentarieerd, is in nog geen kwart eeuw tijd pijnlijk gedateerd, en niet alleen door #MeToo. In 2014, toen filmproducent Harvey Weinstein nog fluitend door het leven ging, zette website Bustle.com de Lewinsky-grappen van enkele beroemde tv-persoonlijkheden op een rijtje. Jay Leno: „Ik was op een feestje en Monica Lewinsky zat vlak naast me. Ik zat aan tafel 14, zij zat onder tafel 12.” De documentaire toont dat zelfs de later zo sensitieve Jon Stewart het niet kon laten om in The Daily Show een grap te maken waarin de naam Monica Lewinsky en het woord vagina in één zin worden genoemd.

De overeenkomsten tussen deze presidentiële affaire uit de jaren negentig en de huidige, rond president Donald Trump en de Russen, zijn fascinerend. In de eerste plaats het feit dat beide presidenten zijn onderzocht door een speciaal aanklager. Het feit dat zijzelf en hun medestanders het onderzoek publiekelijk verdacht maken als partijdig en oneerlijk. Het feit dat zoveel betrokkenen van toen ook in de Trumpjaren nog van betekenis zijn, Hillary Clinton voorop.

In haar geval zien de makers van de serie, bijna allen vrouwen, een lang patroon van seksisme. Vanaf de dag dat president Bill Clinton zijn vrouw een inhoudelijke taak gaf op het Witte Huis (denk aan first daughter Ivanka Trump), werd Hillary letterlijk afgeschilderd als een machtsbeluste heks. De makers nemen haar niet in bescherming, citeren een jurist uit het team van speciaal aanklager Kenneth Starr: „Een van de problemen met de Clintons: ze gedragen zich alsof ze schuldig zijn, of ze het nu zijn of niet.” Een adviseur van de Clintons: „Haar eerste reactie op kritische vragen is zich te verschuilen achter een reusachtig beroep op haar privacy.”

Het grootste verschil tussen Clinton en Trump: het belang van de zaak die werd onderzocht. Starr onderzocht schimmige praktijken rond de aankoop van een stuk grond (en kon niets onoorbaars vinden) en was blij dat het seksschandaal rond Lewinsky hem in de schoot werd geworpen. Speciaal aanklager Robert Mueller onderzocht mogelijke samenzwering van Trump en zijn medewerkers met de Russen om de presidentsverkiezingen te beïnvloeden (en vond geen grond voor aanklachten). De belangrijkste overeenkomst: beide mannen zijn leugenaars en zijn daar (tot nog toe) mee weggekomen.

Vorig jaar verscheen een podcast over de Clinton-affaire

Het valt niet mee de hele serie met vrolijke belangstelling te blijven bekijken. De politieke context verandert een zeer intiem drama (jonge stagiaire valt op baas, baas maakt misbruik van de gelegenheid) in een maalstroom van politieke machinaties. Dat het team van Starr zich gretig liet voeden door een groep conservatieve tegenstanders van Clinton, wordt in de serie openlijk toegegeven, inclusief hun bijnaam ‘the elves’.

Instrumenteel daarin was een van de juristen in Starrs team, Brett Kavanaugh, inmiddels dankzij Trump opgeklommen tot de positie van rechter in het Hooggerechtshof. Hij lekte informatie uit het kantoor van de speciaal aanklager en hij was daar de contactpersoon voor de ‘elves’.

Liegen was een keuze

Maar laten we wel wezen, zelfs als de impeachmentprocedure resultaat was van zorgvuldig geplande politieke machinaties door de tegenstanders, dan nog blijft het feit dat Bill Clinton alle politieke problemen had kunnen voorkomen door direct de waarheid te vertellen. Hij koos ervoor te liegen, als president en onder ede.

Je hoeft niet veel fantasie te hebben om te begrijpen dat Trump en zijn advocaten goed naar de gang van zaken rond het Starr-onderzoek hebben gekeken. Clinton raakte in de problemen doordat hij voor een grand jury loog. Dat is meineed. Speciaal aanklager Mueller heeft een jaar lang geprobeerd Trumps advocaten zover te krijgen dat de president zich zou laten verhoren. Dat nooit, dachten zij, dan loopt de licht ontvlambare Trump onmiddellijk in elke juridische val. Uiteindelijk heeft de president vragen van Mueller schriftelijk beantwoord – en zelfs dat heeft hij volgens Mueller niet naar volle waarheid gedaan.

The Clinton Affair is uitputtende televisie, uitputtend in zijn overdaad aan details, uitputtend door de parade van berekenende hoofdrolspelers die langs trekt. Allemaal mannen die met deze ellende hun finest hour hebben beleefd. Ze hebben moeite de mondhoeken omlaag te houden bij de herinnering aan hun kunststukjes van toen: de advocaat die de president tijdens een verhoor in de val lokte, de verslaggever van Newsweek die als eerste met ‘klokkenluider’ Linda Tripp sprak, speciaal aanklager Starr, die er toch maar in is geslaagd een impeachmentprocedure tegen Clinton in gang te zetten (die in de Senaat werd gesmoord).

Ze strálen. Ze doen het hooguit wat besmuikt omdat ze allemaal weten dat ze het leven van een jonge vrouw hebben verwoest om er zelf beter van te worden.

Monica Lewinsky, nu 46, afgelopen mei tijdens een prijzengala in New York. Foto Jasom Szenes/EPA

Zelfs zes grondige uren tv zijn niet genoeg om de rol van Linda Tripp van alle raadsels te ontdoen. Als Lewinsky’s collega op het Pentagon hoort zij de bakvisverhalen aan, de cadeautjes die zij van Clinton kreeg en die ze hem gaf. Ergens moet een moment zijn gekomen dat Tripp er een potentieel profijt in zag en besloot het verhaal naar buiten te brengen. Maar of dat in eerste instantie om persoonlijk of politiek voordeel ging, blijft onduidelijk. Tripp werkte niet mee aan de serie (evenmin als de Clintons). We leren alleen dat Tripp een boek wilde schrijven over de kwestie en dat ze een literair agent benaderde die een conservatieve schaakspeler van formaat bleek te zijn.

Op haar aanraden nam Tripp alle gesprekken met Lewinsky op. Die laatste dacht een vriendin te hebben, maar werd meedogenloos in de val gelokt met uitdagende vragen en suggesties („Ik zou die jurk met de spermavlekken goed bewaren als ik jou was”). De tapes vormden de basis onder het onderzoek van Starr.

De schaamte is gebleven

Lewinsky is nu een activist tegen cyberpesten

De enige die na zes uur tv enigszins overeind blijft, is Lewinsky zelf. 45 jaar oud op het moment van de opnamen, en voorzien van gedetailleerde kennis die verraadt dat de affaire nog altijd een centrale rol in haar leven speelt. Met grote ogen herbeleeft ze de paniek bij haar arrestatie, de gêne toen avontuurtjes uit eerdere jaren in de pers opdoken en de verontwaardiging over het verraad van Tripp.

Ze blijft zich schamen over wat er is gebeurd. Omfloerst: „Hij besteedde aandacht aan mij en daarna besteedde ik aandacht aan hem.” Maar uiteindelijk was ze gewoon een jonge vrouw die verliefd werd op haar baas, en dacht dat haar wens vervuld werd. „Omdat het kon”, zou Clinton achteraf zeggen op de vraag waarom hij seks met een stagiaire had gehad, waarmee hij zijn lompe machismo aardig samenvat.

Lewinsky zegt het zelf op een manier die nu nog even actueel is als toen: „Ik vond het geweldig dat ik werd begeerd door iemand die iedereen begeerde.”

Deel 1 van de zesdelige serie The Clinton Affair begint vanavond om 22.45 uur op NPO2.