Bogen zijn nooit ideologisch

Nauwe verwanten bespreekt architectuurontwerpen die op elkaar lijken. Vandaag: bogen.
Foto’s Hemis/Getty

De Eiffeltoren van de Noord-Franse havenstad Le Havre wordt de ‘catène de conteneurs’ genoemd, de ‘kettinglijn van containers’. Als het om maten gaat is deze benaming zwaar overdreven: het door de Franse kunstenaar Vincent Ganivet ontworpen monument bestaat uit twee bogen van felgekleurde havencontainers waarvan de hoogste bijna 30 meter de lucht ingaat, minder dan een tiende zo hoog als de Eiffeltoren. Toch werden de bogen van Le Havre onmiddellijk na de voltooiing hét symbool van de monochrome betonstad die na verwoesting in de Tweede Wereldoorlog opnieuw werd opgebouwd.

Het is niet de eerste boog die uitgroeide tot het logo van een stad. De Amerikaanse stad St. Louis heeft al sinds 1965 de Gateway Arch, een stalen boog die 192 meter hoog én breed is. Net als de hoogste containerboog in Le Havre – en de bogen van McDonald’s – heeft de stalen Gateway Arch de vorm van een hyperbolische catena oftewel kettinglijn.

Toen de Amerikaanse architect Eero Saarinen met zijn Gateway Arch in 1948 de prijsvraag won voor een monument in St. Louis, merkte collega-architect Gilmore D. Clarke op dat Saarinens ontwerp opvallend veel leek op de boog van beton die de Italiaanse architect Adalberto Libera een jaar of tien eerder had ontworpen. Libera’s boog moest de toegangspoort worden van EUR, de buitenwijk van Rome die de fascistische dictator Mussolini liet bouwen voor de Wereldtentoonstelling van 1942. Weliswaar was de Wereldtentoonstelling wegens de Tweede Wereldoorlog niet doorgegaan en werd de poort nooit gebouwd, toch vond Clarke dat een grote boog als monument ‘fascistisch’ was sinds Libera er een had ontworpen.

De jury die Saarinens ontwerp had bekroond, verwierp Clarks kritiek resoluut. „De boogvorm is niet inherent fascistisch maar maakt deel uit van de architectuurgeschiedenis”, zo liet de jury weten. Saarinen zelf had een soortgelijk commentaar: „Het is bespottelijk om te denken dat een basisvorm, die is ontleend aan een vorm uit de natuur, verbonden is met een of andere ideologie.”

Libera roerde zich ook. Hij nam Amerikaanse advocaten in de arm om een rechtszaak wegens plagiaat te beginnen. Uiteindelijk zag hij daarvan af. Misschien hebben zijn advocaten hem erop gewezen dat een hyperbolische cantena van staal toch echt iets anders is dan een halfronde boog van beton en dat een rechtszaak kansloos zou zijn.

De nauwe verwant in St. Louis, de Gateway Arch. Foto Getty