Weg met de like – zou dat niet heerlijk zijn?

Sociale media Instagram is bezig met experimenten om de like minder belangrijk te maken, want die leidt tot ongezonde sociale druk. Maar de like is nog lang niet dood.

Foto Istock/Illustratie Martien ter Veen

Restaurant Het Groene Paleis, in het centrum van Amsterdam, heeft geblindeerde ramen. De buitenkant spiegelt, binnen kun je gewoon zien wat er in de rustige steeg naast het restaurant gebeurt. Dat levert vaak hilariteit op. Geregeld staan toeristen, meestal jonge vrouwen, uitgebreid voor de ‘spiegel’ te tutten, make-up bij te werken, truitjes recht te trekken, poses te oefenen. In de steeg zie je amper dat het een restaurant is en ze wanen zich compleet onbespied. Ze nemen, lippen getuit, een flink aantal selfies. De jacht op likes, in het volle zicht van de restaurantgasten.

Hoe lang is dit soort taferelen nog te zien? Instagram is bezig met experimenten om de like veel minder belangrijk te maken, om zo de „populariteitswedstrijd” tussen gebruikers in te dammen. In sommige landen kunnen gebruikers het aantal likes dat iemand krijgt helemaal niet meer zien. En onlangs zei Twitter-baas Jack Dorsey dat als hij Twitter opnieuw zou uitvinden, hij de like-knop veel minder prominent zou maken. En dat hij het tellertje met het aantal volgers veel minder centraal zou stellen. De uitvinder van de ‘retweet’-functie van Twitter, Chris Wetherell, betuigde afgelopen week in een interview met Buzzfeed op een vrij dramatische manier spijt over die functie: „Het is alsof je een vierjarige een geladen wapen geeft.”

Twitter heeft nog geen concrete veranderingen aangekondigd en de plannen van Instagram zijn ook nog maar experimenten. Maar de like en de retweet liggen onder vuur, en daar is best wat voor te zeggen. Likes, volger-tellertjes en retweets zijn op sociale media de allesbepalende eenheden van populariteit geworden. Uit steeds meer studies blijkt dat ze ervoor zorgen dat gebruikers zich constant met anderen vergelijken, wat tot ongezonde sociale druk en zelfs psychische klachten leidt. Sociale media zonder likes en andere populariteitsmeters: zou dat niet heerlijk zijn?

Binnen tien minuten

„Zéker zet ik foto’s op Instagram voor de likes”, zegt Assel Zhakibayeva (32). „Natuurlijk! Dat doet iedereen, toch?” Ze komt uit Kazachstan, is een paar dagen in het bloedhete Amsterdam en poseert voor een vriendin die met een smartphone foto’s maakt. Ze heeft een witte zomerjurk aan, een hoed op en een grote zonnebril op. Ze heeft eerst uitgebreid haar haar goed gedaan, lijkt zich wat betrapt te voelen maar vertelt verder zonder verlegenheid: „Als ik deze foto op Instagram zet, kijk ik binnen tien minuten of ik al likes heb. Ik zou het niet erg vinden als dat wat minder belangrijk wordt voor me.” Ze lacht.

Het kan voor gebruikers veel verschil maken als de like minder centraal wordt gezet, blijkt in de landen waar de Instagram-proef loopt. Techwebsite The Verge vroeg reacties aan mensen uit de Canadese testgroep die de like-tellertjes bij foto’s van anderen niet meer te zien krijgen. „Ik merk dat ik andermans posts niet meer beoordeel aan de hand van hoeveel likes ze al hebben gekregen, en meer op basis van de foto zelf”, zegt één van hen. „Aan de andere kant is er nu ook minder druk om het perfecte plaatje te posten in de hoop op fantastische likes, dat voelt verfrissend.” Sommige deelnemers zeggen dat ze rustiger zijn omdat ze minder sociale druk ervaren van likes, en het nu leuker vinden om iets te posten dan voorheen.

Schadelijke effecten

De proef van Instagram komt, gezien het groeiende wetenschappelijke bewijs voor het schadelijke effect van likes, niets te vroeg. Uit een grote studie die deze maand in het wetenschappelijke tijdschrift JAMA Pediatricsis gepubliceerd, blijken opnieuw de psychologische risico’s van de constante sociale vergelijking die de like veroorzaakt.

Het is alsof je een vierjarige een geladen wapen geeft

Chris Wetherell , uitvinder van de retweet-functie op Twitter

Onderzoekers van de University of Montreal volgden het mediagedrag van bijna 4.000 kinderen om het effect van verschillende soorten schermtijd op depressieve gevoelens te meten. Ze maken onderscheid tussen de effecten van tv-kijken, socialemedia-gebruik en gamen. De minst schadelijke (maar nog steeds niet gezonde) soort schermtijd voor de mentale gezondheid van kinderen blijkt gamen te zijn. De meest schadelijke is socialemedia-gebruik. Ze keken naar hoeveel uur de kinderen aan elke activiteit besteedden en relateerden dat aan hun gemoedstoestand.

De verklaring is dat spelers zichzelf tijdens het gamen niet de hele tijd vergelijken met het uiterlijk en de populariteit van anderen. In games krijg je niet de perfecte, gefilterde en geshopte versies van andermans leven voorgeschoteld die het zelfbeeld van gebruikers van sociale media aantasten.

Al heeft niet iedereen daar evenveel last van. „Ik vergelijk ook weleens het aantal likes onder mijn foto’s met die van anderen natuurlijk”, zegt Assel Zhakibayeva uit Kazachstan. Ze heeft daar weinig last van, zegt ze. „Je weet gewoon dat Instagram behoorlijk nep is.” Het experiment van Instagram om het aantal likes te verbergen vindt ze wel interessant. Maar ze vraagt zich af of ze dan minder geposeerde foto’s zou plaatsen. „Ik vind het ook gewoon leuk om te weten wat vrienden en familie van mijn foto’s vinden.”

Golfje dopamine

De like is nu zó normaal dat het lijkt alsof die er altijd al is geweest. Maar hij is pas in 2005 bedacht, door videosite Vimeo. De like-knop was meteen een hit, waarna alle grote socialemediabedrijven de functie overnamen.

Het gelukshormoon dopamine, dat vrijkomt in het brein als je een like ontvangt, is een onweerstaanbaar lokkertje om foto’s, video’s en berichten te blijven delen. Om telkens terug te komen om te kijken of iemand je nog een hartje heeft gegeven. De like bleek een magneet.

Dat het een mechanisme is geworden waarmee gebruikers hun populariteit onderling meten en vergelijken, lijkt een onbedoeld neveneffect. Zelfs Mark Zuckerberg, die als baas van Facebook (en Instagram) de like naar een miljardenpubliek bracht, zet de laatste tijd openlijk vraagtekens bij het grote belang van likes op sociale media . „We willen dat mensen minder geïnteresseerd zijn in hoeveel likes een post krijgt, en zich meer richten op échte verbindingen met andere mensen.”

Lees ook: Hebben smartphones een generatie verwoest? Nou nee

Maar de like is nog niet meteen dood. Voorlopig brengt het mechanisme daarvoor simpelweg te veel geld op. Het is voor bedrijven als Facebook een ideale manier om data te verzamelen over wat gebruikers leuk vinden, en welke advertenties zij waarschijnlijk zullen aanklikken. Daar verdienen sociale media hun miljarden mee. Maar hij lag niet eerder zo hevig onder vuur en het zit er dik in dat hij langzaamaan minder dominant zal worden.

Assel uit Kazachstan kan zich sociale media zonder likes niet voorstellen: „I like the like. Maar als hij een beetje minder prominent wordt, zou dat misschien wel rustig zijn, ja.” Ze loopt weg met haar vriendin – en poseert een meter of twintig verderop alweer voor een nieuwe foto.