Vier redenen voor het toegenomen aantal verslaafden aan pijnstillers

Verslaving Het gebruik van zware pijnstillers leidt steeds vaker tot verslavingen. Ook is er een grotere kans op een overdosis.

Een vrouw van in de vijftig is geopereerd aan haar buik en krijgt na de ingreep een pakket pijnremmers mee. Fentanyl, oxycodon, zware medicijnen op opiaatbasis. Meerdere keren schrijft de huisarts herhaalrecepten voor, maar de pijn wordt niet minder. Elke keer komt ze voor nieuwe medicatie. Op een dag valt bij de huisarts het kwartje: de vrouw is verslaafd aan de pijnstillers. Hij verwijst haar door naar een verslavingsarts.

Lees ook: Klinieken zien aantal verslaafden aan pijnstillers verdrievoudigen

Toen kwam deze vrouw bij mij terecht, zegt Romeo Ashruf, verslavingsarts van behandelcentrum Brijder, met vestigingen in Noord- en Zuid-Holland. Ashruf zit achter zijn bureau met daarop twee grote glazen potten met drop. Ashrufs advies aan de vrouw: de fentanyl afbouwen. Als hij haar vertelt dat ze in behandeling moet, vraagt ze hem wat ze te zoeken heeft „in een junkentent. Ik ben niet verslaafd”.

Elke week krijgt Ashruf nieuwe aanmeldingen van mensen die verslaafd zijn aan zware pijnstillers. Dertigers, veertigers, vijftigers, mannen en vrouwen, uit alle lagen van de bevolking, vertelt hij. Vaak hebben ze een of meerdere heftige operaties achter de rug en krijgen ze daarom zware pijnstillers voorgeschreven.

Op andere plekken in het land gebeurt hetzelfde. Vijf van de ongeveer vijfentwintig benaderde verslavingsorganisaties zien een verdrievoudiging van het aantal cliënten. In 2013 meldden zich 92 nieuwe verslaafden, in 2018 waren dat er 292. Die stijging lijkt door te zetten: het afgelopen half jaar waren er 252 aanmeldingen. Maar het werkelijke aantal verslaafden aan zware pijnstillers ligt hoger, zeggen verslavingsartsen. Sommige verslavingsinstellingen konden geen eenduidige cijfers leveren en zijn daarom niet meegenomen in de inventarisatie. Andere instellingen reageerden niet op het verzoek om data te leveren.

Zo schommelde bij Brijder, de instelling van verslavingsarts Romeo Ashruf, het aantal mensen dat zich aanmeldde voor een opiaatverslaving (zware pijnstillers, maar ook morfine en heroïne) altijd tussen de veertig en zestig. In de eerste helft van 2019 meldden zich al 150 verslaafden. Het aantal heroïneverslaafden daalt al jaren, de plotselinge groei wordt waarschijnlijk veroorzaakt door mensen die verslaafd raken aan pijnstillers. Bij andere instellingen speelt hetzelfde.

Het aantal verslaafden in behandeling is slechts een voorbode, zegt Albert Dahan, hoogleraar anesthesiologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum. 10 procent van de Nederlanders is gevoelig voor een verslaving, volgens Dahan. En één miljoen Nederlanders nemen zware pijnstillers, blijkt uit cijfers van de Stichting Farmaceutische Kengetallen – een stijging ten opzichte van 2010, toen ging het om 650.000 Nederlanders. Ongeveer de helft slikt oxycodon.

Patiënten worden sneller naar huis gestuurd met zware medicijnen

Hoeveel mensen zijn verslaafd aan zware pijnstillers zoals oxycodon? Dahan: „Duizenden.”

De meeste gebruikers krijgen de pijnstillers via een specialist, na behandeling in het ziekenhuis of van de huisarts. Er zijn vier belangrijke redenen, volgens de verslavingsartsen, dat in Nederland meer zware pijnstillers worden voorgeschreven.

Door negatieve berichten over pijnstillers zoals diclofenac – die kan hartproblemen veroorzaken – zijn deze in onbruik geraakt. Huisartsen en specialisten in het ziekenhuis grijpen daarom naar oxycodon of fentanyl, zegt Thomas Knuijver, verslavingsarts bij IrisZorg die met name zorg verleent in Flevoland, Gelderland en Overijssel. Over die middelen stond bovendien jarenlang in de ziekenhuisfolder dat ze niet verslavend zouden zijn.

Die boodschap was overgenomen uit de Verenigde Staten, zegt Romeo Ashruf. Daar hadden de grote farmaceuten oxycodon en fentanyl met een sterke marketingcampagne gelanceerd als wondermiddelen, zegt hij. Geïrriteerd: „Ook in Nederland zijn we in dat verkooppraatje getrapt.” De Nederlandse farmaceuten lanceerden het middel niet op dezelfde agressieve manier, zegt hij, maar het werd wel kritiekloos overgenomen en voorgeschreven.

Daarnaast is de Nederlandse patiënt veeleisender geworden, zegt Thomas Knuijver. „In onze samenleving vinden we dat we het recht hebben om pijnvrij te leven.” Patiënten eisen dat ze een zwaar medicijn meekrijgen om geen pijn te hebben. Pijn zit er met een reden, zegt Knuijver, en dat lijken mensen te vergeten. „Soms moet je met pijn leren leven.”

Een vierde reden: nu patiënten in het ziekenhuis sneller naar huis worden gestuurd, krijgen ze vaker zware medicijnen mee.

Zelden een herbeoordeling

Na een maand kan verslaving optreden bij zware medicatie zoals oxycodon. Als de pillen op zijn, belt de patiënt naar de huisarts en krijgt, meestal via de doktersassistente, een herhaalrecept. Patiënten hoeven zich bijna nooit te melden voor een herbeoordeling, zegt Ashruf, waardoor een huisarts niet weet of zijn patiënt verslaafd raakt aan het middel.

De eerste kleine veranderingen zijn zichtbaar. Het Nederlands Huisartsen Genootschap scherpte vorig zomer zijn richtlijn aan en benadrukt „sterkwerkende opioïden, waaronder oxycodon, alleen bij uitzondering voor te schrijven”. En minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) wil het groeiende gebruik van zware pijnstillers een halt toeroepen met betere voorlichting aan de patiënten en de voorschrijvende behandelaars.

Afkicken van oxycodon is lastig. Gebruikers riskeren misselijkheid, braken, trillen, angst, depressie en of suïcidale gedachten. Eerst wordt het gebruik gestabiliseerd en daarna stap voor stap afgebouwd. Ter vervanging krijgen verslaafden vaak tijdelijk methadon voorgeschreven, net zoals heroïneverslaafden. Als patiënten toch weer gaan gebruiken is de kans op een overdosis groter, omdat hun lichaam niet meer gewend is aan de hoge dosering die ze voor het afkicken gebruikten.

De vrouw van in de vijftig die aan haar buik was geopereerd, ligt momenteel in het ziekenhuis. Ze nam een overdosis, zegt Ashruf.