Wat als Trump een derde termijn wil?

Amerikaanse grondwet Steeds vaker zinspeelt president Trump op langer aanblijven dan toegestaan. Biedt de Grondwet garanties dat te voorkomen?

De Amerikaanse Grondwet biedt ruimte aan „brutale machthebbers”: „een president kan de grenzen van zijn macht oprekken”, zegt hoogleraar Kim Wehle.
De Amerikaanse Grondwet biedt ruimte aan „brutale machthebbers”: „een president kan de grenzen van zijn macht oprekken”, zegt hoogleraar Kim Wehle. Foto Carolyn Kaster/ AP

‘Can he do that?” Dat is de vraag die overal in Amerikaanse media opduikt; The Washington Post heeft zelfs een podcast die zo heet. Kim Wehle, hoogleraar rechten in Baltimore, moet deze vraag steevast beantwoorden als ze lezingen geeft over haar pas verschenen boek How to Read the Constitution – and Why.

De ‘hij’ in de vraag is Donald Trump. De president die om een grensmuur te bouwen de noodtoestand afkondigde, nadat het Congres hem niet het geld ervoor wilde geven. De president die trots verklaart dat hij rechters benoemt die zijn politieke agenda zullen goedkeuren. De president die steeds vaker terloops de gedachte opwerpt dat hij wel eens langer dan de wettige twee ambtstermijnen kan aanblijven. De president die deze week nog de waslijst van zijn blijken van constitutionele minachting hoorde opsommen in een hoorzitting van Robert Mueller, de speciaal aanklager die onderzoek deed naar de inmenging van Rusland in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. „De Grondwet wordt dezer dagen op de proef gesteld als nooit tevoren”, schrijft Wehle in haar boek.

De gedachte achter die herhaalde vraag is dat de Grondwet er toch is om de Amerikanen te beschermen tegen machtsmisbruik. Het antwoord van Wehle is ontnuchterend: „De Grondwet is een stuk papier. Het is geen bolwerk. Als de wet niet wordt gehandhaafd, als wij en onze vertegenwoordigers in het Congres hem niet handhaven, dan is hij krachteloos.”

Fan van de Grondwet

Amerikanen hebben een veel intiemere verhouding met hun Grondwet dan Nederlanders – wat niet wil zeggen dat de kennis erover in de VS per se dieper gaat dan de notie dat ‘we the people’ zoiets als een scheiding der machten hebben ingesteld om te voorkomen dat een van de drie machten de andere, en het volk, overheerst.

Lees ook: Hoe om te gaan met Trumps racisme

Maar loop door Philadelphia en je leest Grondwetsteksten op de muur. In een New Yorkse metro kun je een willekeurige reiziger zien met een schoudertas waarop staat: „Ik ben een fan van de Grondwet.” Misschien is ze wel op weg naar het Helen Hayes Theater, waar het succesvolle en veelgeprezen toneelstuk What the Constitution means to me speelt, sinds maart.

Wehle heeft het stuk ook gezien, maar zij komt tot een andere aanbeveling dan toneelschrijver en acteur Heidi Schreck. Die wil de Grondwet op sommige punten aanpassen om bepaalde rechten sterker te verankeren. Maar dat is niet genoeg om de Grondwet te versterken, zegt Wehle door de telefoon vanuit Baltimore.

Ze gebruikt de metafoor van een oude brug. Er rijden auto’s over in alle kleuren. In de tolhuisjes zitten agenten, die op een dag besluiten alle rode auto’s op de brug een boete te geven. Na een paar jaar komen er andere agenten, deze laten de rode auto’s ongemoeid, maar beboeten alle blauwe. De mensen zijn zo druk met ruziën over de vraag welke agenten er in de tolhuisjes mogen, dat ze helemaal niet op de brug zelf letten. Die verzakt en stort op een dag in; alle auto’s verdwijnen in de diepte. De vertaling van Wehle naar het nu is: „Heb je een hekel aan Trump? Heb je een hekel aan Obama? Nou, de Grondwet is ontworpen voor hen allebei.”

In haar boek laat Wehle zien hoeveel ruimte er is voor interpretatie in de bewoordingen die de opstellers van de Grondwet in 1787 kozen. In tegenstelling tot Grondwetfundamentalisten, die om bijna religieuze redenen menen dat het Woord van de wet voor zich spreekt, rafelt Wehle de teksten uiteen met basale kanttekeningen: „Er staat: The executive Power shall be vested in a President – maar een definitie van ‘executive power’ [uitvoerende macht, red.] ontbreekt.”

‘Intellectuele huichelarij’

In de interpretatie die elk artikel behoeft, schuilt de ruimte voor brutale machthebbers. Een president kan de grenzen van zijn macht oprekken tot de wetgevende of de rechterlijke macht hem een halt toeroept. En in de politieke verhoudingen van nu, wordt de president nauwelijks ingeperkt, zegt Wehle. „Onze trias politica is nu een krukje op twee poten.”

Rechters, zelfs de hoogste, zijn soms buigzaam. Een paar weken geleden kwam de praktijk van gerrymandering, het herzien van kiesdistricten om politiek voordeel te halen, voor het Hooggerechtshof. Iedereen hield de adem in: zou het Hof de praktijk onwettig verklaren? Maar de negen hoogste rechters van het land schoven de kwestie van zich af, met het argument dat het tekenen van kiesdistricten een politieke en geen juridische kwestie is, en dat elke staat zelf mag bepalen welke regels daarvoor gelden. „Ik vond het van een zeldzame intellectuele huichelarij. Deze mensen zijn ervoor om zo’n knoop door te hakken. Een goede rechter weegt dubbelzinnigheden af.”

Ook de wetgevende macht, het Congres, houdt niet altijd de rug recht. Toen Trump begin dit jaar geen meerderheid achter zijn begrotingsvoorstel kreeg, karakteriseerde hij de toestroom van asielzoekers naar de zuidelijke grens als een „invasie” en kondigde de noodtoestand af om het geld te nemen dat het Congres hem niet wilde geven. Het Congres had een veto kunnen uitspreken om die greep in de kas te verhinderen. Maar in de Senaat, met een Republikeinse meerderheid, waren te weinig stemmen voor een veto. Zo gaf de Republikeinse leider Mitch McConnell zijn fiat aan het oprekken van de presidentiële macht.

Als die naam valt, kan Kim Wehle zich niet inhouden. „Mitch McConnell is vergif. Het gaat hem nooit om het algemeen belang, het gaat hem om het winnen.”

Dus wat zou er gebeuren als Trump bij de verkiezingen wordt verslagen, maar weigert het Witte Huis te verlaten? „Het Congres heeft geen zeggenschap over het leger. De president heeft zeggenschap over leger, politie, veiligheidsdiensten, het ministerie van Justitie. Het Congres kan een beroep doen op het 25ste amendement, als het vindt dat een president niet meer in staat is zijn bevoegdheden uit te oefenen. Maar ja, dan gaan ze naar de rechter, en als Trump die negeert… niets in de Grondwet kan ons daarvoor behoeden. Dan komt het aan op moraal, en je ziet dat Trump en andere politici niet eens meer de moeite nemen om te doen alsof ze de publieke moraal in ere houden.”

De laatste vraag ligt voor de hand: is How to Read the Constitution – and Why een anti-Trump-boek? Is Wehle op de hand van de Democraten? „Dit gaat niet over een partij, dit gaat over macht. Als Hillary Clinton de verkiezingen had gewonnen en dit boek was verschenen, dan hadden Democraten gedacht dat ik een Republikein ben.”