Rutger Hauer speelde niet zomaar elke rol

De vijf karakters Rutger Hauer, die vorige week overleed, was een meester in ontregelen. Ontregeling was nodig om iets moois te laten ontstaan. Hauer wilde altijd helemaal in een rol verdwijnen .

Foto's IMDb

Elke generatie heeft zijn eigen Rutger Hauer. Voor babyboomers is hij de belichaming van anti-autoritaire rebellie, avontuur en seksuele vrijheid in Turks Fruit en Soldaat van Oranje. Voor generatie X, die opgroeide in de jaren tachtig, is hij het gezicht van duistere genre-klassiekers als Blade Runner en The Hitcher. Millennials kennen hem in de eerste plaats van bescheiden maar memorabele bijrollen in geliefde Hollywoodfilms als Sin City en Batman Begins.

Hauers ideaal was altijd om helemaal in een rol te verdwijnen, zodat het publiek zou vergeten dat hij acteerde. Maar met zijn gezicht, die staalblauwe ogen en zijn onmiskenbare charisma was dat natuurlijk onmogelijk. „Heavy presence, no words”, zo omschreef hij grappend zijn acteerstijl in Blond, Blue Eyes, de documentaire die Simone de Vries over hem maakte. Veel uitstraling, geen tekst.

Hauer had er een broertje dood aan om zich als acteur te laten vastpinnen. Op elke rol moest een rol volgen die juist het tegenovergestelde was. Zijn werk stuiterde daarom soms alle kanten op. „Mijn leven is een grote chaos”, schreef hij in zijn in 2007 verschenen autobiografie. Maar dat was een chaos waarin hij uitstekend gedijde.

Lees ook: Rutger Hauer wist best dat hij charisma had, hij speelde daarmee

Hauer was een meester in ontregelen. Ontregeling was voor hem een voorwaarde om iets moois te kunnen laten ontstaan; binnen de lijntjes kleuren zou sowieso niet zo veel bijzonders opleveren. Hij was steeds op zoek naar een ongrijpbare, maar essentiële poëtische dimensie. Ondanks zijn woeste experimenteerlust zijn er toch enkele grote lijnen aan te wijzen in zijn lange, rijke carrière.

De actieheld

Rutger Hauer was een buitenmens: schermen en paardrijden had hij zichzelf al lang geleerd voordat Floris, de historische televisieserie van regisseur Paul Verhoeven die hem in 1969 beroemd maakte, in beeld kwam. Hij groeide op in de binnenstad van Amsterdam, maar bloeide als kind op tijdens vakanties op Schiermonnikoog. Zwemmen, vliegen, autoracen, zeilen – Hauer deed dat allemaal met veel genoegen.

Het puur fysieke plezier in het acteren maakt hem zo overtuigend als de verzetsheld in Soldaat van Oranje, maar ook als een woeste krijger in Flesh+Blood (1985), de eerste Engelstalige film van Verhoeven. Hauer was zelf enorm trots op zijn actiewerk in Blind Fury (1989), misschien vanwege de enorm technische uitdagingen van die rol. Hauer speelt daarin een Vietnamveteraan die weliswaar blind is, maar niettemin een meester is in de zwaardvechtkunst. Voor die rol moest hij eerst drie maanden in training. Om zich verder in te leven ging Hauer geblinddoekt de straat op in Los Angeles.

De romantische held

Hauer beleefde zijn grootste en meest gedenkwaardige filmromance natuurlijk met debutante Monique van de Ven in Turks Fruit; nog altijd de best bezochte Nederlandse film aller tijden. Turks Fruit was volgens Hauer eigenlijk helemaal geen acteren. Erik is een jonge kunstenaar die gretig en met volle teugen alles uit het leven haalt. Dat was hij eigenlijk zelf, al had Hauer moeite met Eriks sadistische trekken. In Hollywood kreeg hij veel minder kans om de erotische, romantische en zachte kant van zijn persoonlijkheid te tonen. Maar hij was wel altijd op zoek naar zulke rollen.

Lees ook over de lange, rijke carrière van Hauer: ‘Al die momenten die voortduren in de tijd’

De fantasyfilm Ladyhawke (1985) had hij aanvankelijk afgewezen omdat hij daarin voor de zoveelste keer de slechterik moest spelen. Maar Hauer tekende alsnog toen de romantische hoofdrol vrijkwam, nadat Kurt Russell vanwege conflicten op de set was weggelopen. In de film speelt hij een ridder die ’s nachts verandert in een wolf. Hij beleeft een grote romance met Michelle Pfeiffer, die in de nacht transformeert tot een havik. Hauer leerde Pfeiffer naar eigen zeggen tijdens de opnamen nauwelijks kennen, omdat ze elke dag na de opnamen meteen naar haar hotelkamer verdween. Dat heeft de chemie tussen de acteurs in de film niet noemenswaardig in de weg gestaan. Hauer vernoemde zijn zeilschip naar de film.

Hauer beleefde ook intense nachten met Theresa Russell in Eureka (1983) van Nicolas Roeg. Hij speelt een nietsnut die met de dochter van een miljonair is getrouwd, die op een dag vermoord blijkt te zijn. De film flopte, maar kent tegenwoordig een schare fanatieke bewonderaars, al laat een echte herwaardering nog op zich wachten.

De schurk

Echte schurken heeft Rutger Hauer misschien wel nooit gespeeld. Zoals zoveel grote Europese acteurs had hij zijn leven kunnen slijten met het spelen van nazi’s en andere on-Amerikaanse schurken in Hollywood. Maar daarin was hij niet echt geïnteresseerd. De rol van de schurk in een James Bond-film heeft hij tot drie keer toe afgewezen. Hij wilde alleen de schurk zijn als die net zo grappig en net zo sterk zou kunnen zijn als James Bond. Anders vond hij er niks aan.

De schurken en psychopaten die Hauer heeft gespeeld in Hollywood waren nooit zomaar schurken. In zijn beroemdste rol als de androïde Roy Batty in Blade Runner (1982) is hij weliswaar de antagonist; de nominale held is detective Rick Deckard, gespeeld door Harrison Ford. Maar als robot is Hauer toch het menselijke hart van de film. In The Hitcher (1986), zijn eerste Amerikaanse hit, speelt hij weliswaar een doodenge, moordlustige psychopaat, maar altijd met een geamuseerd glimlachje.

In zijn rollen als slechterik kon Hauer zijn hang naar minimalisme maximaal uitleven; dreiging en suggestie zijn alles. Zijn schurken zijn vrijwel altijd gecompliceerde antihelden. Hij begreep de verleidingskracht van het kwaad. Dat kon niet bij al zijn collega’s op waardering rekenen. Zijn woeste pogingen om van zijn Duitse terrorist in Nighthawks (1981) meer te maken dan een daverend cliché leidde tot hoogoplopende conflicten met de ster van de film, Sylvester Stallone. Hauer stond erop dat zijn personage in zijn sterfscène een gedicht van Heinrich Heine zou opzeggen.

De bijrol

Over gebrek aan werk had Rutger Hauer nooit te klagen. Maar de grote rollen – ook als de slechterik – begonnen in de latere jaren in Hollywood op te drogen. Toch was hij nog steeds te zien in grote Hollywoodfilms, in opmerkelijke bijrollen. Met zijn présence en zijn sprekende gezicht was hij een ideale acteur om zulke bescheiden rollen naar een hoger plan te tillen.

Bekijk een In Beeld van Rutger Hauer door de jaren heen

Dat deed hij onder meer als geheim agent Keeler in Confessions of a Dangerous Mind (2003) voor George Clooney en als de boosaardige zakenman William Earle in Batman Begins (2005) voor Christopher Nolan. Hij had ook een gedenkwaardige scène met Mickey Rourke in Sin City (2005), hoewel de acteurs elkaar daarbij nooit ontmoetten. De film is geheel gedraaid met een zogeheten ‘green screen’ en later digitaal in elkaar gezet. De scènes van Rourke waren al acht maanden voor die van Hauer opgenomen.

De karakteracteur

Maar om echt te kunnen zien wat hij als acteur allemaal in huis had, moeten we ook buiten Hollywood kijken. Hauer werd – volkomen onbegrijpelijk – niet genomineerd voor een Gouden Kalf voor zijn rol als Freddy Heineken in De Heineken ontvoering (2011) van regisseur Maarten Treurniet. In de film is Hauer een afstandelijke en cynische man, die heimelijk zeer kwetsbaar is, maar dat nooit wil laten zien; een van zijn grootste rollen.

Een vergelijkbare, diepgravende karakterstudie is The Legend of the Holy Drinker (1988) van Ermanno Olmi, naar een verhaal van Joseph Roth. Hauer speelt daarin de aan lager wal geraakte alcoholist Andreas Kartack, die in de jaren dertig in Parijs zwenkt tussen delirium tremens en religieuze extase. Die rol is een goede kandidaat voor Hauers grootste prestatie.