Opinie

Het Brexit-probleem is nog lang niet van tafel

Boris Johnson zal alles uit de kast halen om de EU de schuld van een No Deal-Brexit te geven, schrijft . Europa moet geen concessies doen, wel meer tijd geven.
Auto’s passeren de grens tussen Ierland (links) en Noord-Ierland.
Auto’s passeren de grens tussen Ierland (links) en Noord-Ierland. Foto Paul McErlane/EPA

Theresa May lukte het niet om het Verenigd Koninkrijk uit de EU te loodsen. Dat leidde tot haar aftreden, en nu mag Boris Johnson het gaan proberen. In de komende maanden komt er een No Deal-Brexit of nieuwe verkiezingen. Of beide.

Boris Johnson heeft tijdens zijn eerste toespraak als premier Mays uittredingsakkoord van tafel geveegd. Het onderhandelde akkoord tussen het VK en de EU sneuvelde natuurlijk al driemaal eerder in het Britse parlement. Volgens Johnson moet de Ierse backstop – een noodmaatregel waarbij het Verenigd Koninkrijk in de Europese douane-unie blijft en Noord-Ierland in de gemeenschappelijke markt, om zo een harde grens op het Ierse eiland te voorkomen – eruit gehaald worden. De EU heeft aangegeven dat dit onbespreekbaar is en zegt dat er zonder backstop geen akkoord is.

Het probleem is dat de Britten gevangen zitten tussen drie botsende doelstellingen: ze willen uit de Europese douane-unie, geen afwijkende regelgeving voor Noord-Ierland en Groot-Brittannië en geen harde grens met Ierland. Twee van deze doelstellingen kunnen ze bereiken, maar niet alle drie.

De kersverse leider lijkt de eenheid van de Britse unie en het leveren van de Brexit vooralsnog belangrijker te vinden dan een open grens met Ierland. Te meer omdat hij denkt dat de EU bluft. De chaos van No Deal en het achterhouden van de eindafrekening van ongeveer 40 miljard euro zou de Europese leiders tot concessies moeten dwingen. Johnson vergeet dat Dublin niet akkoord zal gaan met concessie over de backstop, en dat de overige Europese regeringen voorlopig de belangen van een lidstaat boven die van een niet-lidstaat stellen. Een No Deal-Brexit lonkt.

Nationalistische speeches

Maar toch zal Johnson staan te springen om met de onderhandelaars in Brussel om tafel te gaan. Zijn poging om de backstop uit het akkoord te verwijderen – vermoedelijk na het zomerreces in september – zal mislukken. Dit is dan aanleiding voor hem om een aantal opzwepende, nationalistische speeches te geven. Hij zal zich een moderne Churchill wanen, de Britse ‘Dunkirk spirit’ aanroepen en zeggen dat Groot-Brittannië wel vaker voor hetere vuren heeft gestaan, maar dat helaas No Deal de enige mogelijkheid is.

Lees ook: Johnson wervelt richting No Deal-Brexit

Boris Johnson als John Bull die dapper weerstand biedt tegen de grote, arrogante, onbuigzame Europese Unie. Hij zal zeggen dat de EU, gedomineerd door Frans chauvinisme en Duitse starheid, de schuld heeft van een No Deal-Brexit. Dat het niet gelegen heeft aan Britse flexibiliteit, maar dat de EU simpelweg niet wilde. Dit narratief wordt al een tijdje bij de Britten in de week gelegd.

Na deze speeches zal hij No Deal voorleggen aan het parlement. Maar met de huidige politieke verhoudingen lijkt het uitgesloten dat het Britse parlement hiermee zal instemmen. Westminster heeft zich al schrap gezet om te voorkomen dat hij het Parlement naar huis stuurt om een No Deal er doorheen te drukken.

Verkiezingen

Maar Johnson heeft dan nog andere opties. Als Westminster No Deal blokkeert en de Britten dus niet zelf uit de EU stappen, is het aan de EU om te beslissen of er zonder deal een Brexit komt of niet. Op 20 oktober vindt de volgende Europese top plaats. Stel nou dat premier Johnson zonder constructieve oplossingen, maar met vlijmscherpe anti-EU-retoriek, naar Brussel afreist. Wat doet dan bijvoorbeeld de Franse president Macron? Toen een eerdere verlenging afgelopen lente op de agenda stond, bleek de Fransman zijn hakken in het zand te zetten. Alleen als alle 27 Europese regeringen instemmen is een uitstel van de uittredingsdatum mogelijk. Om No Deal er doorheen te krijgen kan Johnson zichzelf onmogelijk maken in Brussel totdat het geduld van een of meerdere hoofdsteden opraakt. Verwacht dus nog meer opruiende anti-Europese toespraken.

Vooralsnog moeten we er echter van uitgaan dat geen van de Europese leiders de verantwoordelijkheid wil dragen voor het op straat zetten van de Britten, of om Boris Johnson op deze manier zijn zin te geven. Nee, de EU kan het beste aansturen op nog een verlenging. Johnson heeft 31 oktober als stip op de horizon gezet. Zijn voorganger Theresa May heeft zich ook stukgebeten op een datum voor de Brexit: 29 maart werd niet gehaald en het luidde het einde van haar premierschap in. Als 31 oktober niet gehaald wordt, dan is No Deal voorlopig afgewend, en heeft Boris Johnson een geloofwaardigheidsprobleem. Het kan zijn bravoure temperen.

Uiteindelijk wordt de nieuwe premier geconfronteerd met dezelfde parlementaire verhoudingen die Theresa May de afgelopen maanden klem hebben gezet. Er zijn meerderheden tegen vele varianten van Brexit, maar een meerderheid voor een Brexit die ook acceptabel is voor de EU is er nog niet. Johnson zou daarom de stap naar nieuwe verkiezingen kunnen zetten; om zijn mandaat te verstevigen, maar ook om de parlementaire kaarten te schudden.

De Ieren

Deze stap kan in zijn voordeel werken. Als Johnson campagne voert voor No Deal, zal hij Nigel Farage en zijn Brexit Party de wind uit de zeilen kunnen nemen. Daarnaast zal die verkiezing gaan over de kopstukken: willen de Britten premier Johnson of premier Jeremy Corbyn? De peilingen wijzen in het voordeel van Johnson.

Stel dat hij deze verkiezingen inderdaad wint, dan moet er serieus rekening mee worden gehouden dat hij dit interpreteert als een mandaat voor een No Deal-Brexit, met een harde grens op Ierland als gevolg.

Lees ook dit opiniestuk: De Brexit moest wel op de Ierse grens stuiten

Maar een ander, minder chaotisch scenario kan dan niet uitgesloten worden. Wanneer de Conservatieven eenmaal verlost zullen zijn van de gedoogsteun van de Noord-Ierse DUP (die ze nu nog nodig hebben voor een meerderheid in het parlement), kan Johnson een stap terug doen van de rand van No Deal, een draai maken en de afspraken over de backstop veranderen. Hij kan dan terug naar het originele Europese voorstel waarbij alleen Noord-Ierland – en niet het hele Verenigd Koninkrijk – in de douane-unie blijft. Johnson de Brexiteer lukt het dan wellicht om binnen zijn eigen partij steun te krijgen voor deze stap. No Deal of niet, de Brexit wordt dus bereikt over de rug van de Ieren: ofwel een harde grens op het eiland tussen Noord en Zuid, ofwel een douanegrens in de Ierse Zee.

Met Johnson als premier stijgt de kans van een No Deal-Brexit. Europa moet dit op 31 oktober afwenden. Niet door concessies te doen, maar door de Britten wat meer tijd te geven. Wat daarna gebeurt is onduidelijk: het worden turbulente maanden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.